دومین روش: افزايش خلاقيت در بين دانش آموزان راهنمايي در درس علوم با استفاده از طرح غنی سازی تجارب یا
v\:* {behavior:url(#default#VML);}
o\:* {behavior:url(#default#VML);}
w\:* {behavior:url(#default#VML);}
.shape {behavior:url(#default#VML);}
توصيف وضعيت موجود و تشخيص مسأله مي دانيم كه در سالهاي اخير ، برخي از كشورهاي مسلمان در حال توسعه ، با استفاده از نوآوري هاي آموزشي نظير تلفيق رشته هاي درسي ، بهره گيري از علم و فناوري ، توسعه پژوهش در آموزش ، ايجاد مدارس هوشمند و مجازي ، توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در مدرسه ها و . . . توانسته اند ، بسياري از موانع را از ميان بردارند و از آموزش و پرورشي پيشرفته برخوردار شوند . نتيجه تجربيات اين كشورها نشان مي دهد كه در امر آموزش، تغيير و نگرش معلمان ، بسيار مؤثر تر از توسعه ي ابزارهاي جديد آموزشي است . به ديگر سخن تحول در آموزش و پرورش بايد از معلم و كلاس درس شروع شود[1] . اينجانب ندا خداداده دبير علوم تجربي شاغل در منطقه بيستون هستم كه مدت 9 سال است به عنوان دبير علوم متصدي آزمايشگاه و معاون آموزشي مشغول به خدمت هستم . چند سالي است كه بحث پرورش خلاقيت در مدارس به گوش مي خورد و تمامي دست اندركاران امر آموزش به گونه اي در تكاپو هستند تا براي پرورش خلاقيت دانش اموزان كاري انجام دهند . اين تلاشها عبارتند از برگزاري كلاسهاي آموزشي ضمن خدمت براي معلمان و مربيان ، ارائه كتابها و مقالاتي در اين زمينه به معلمان ، تغيير روشهاي تدريس ، تغيير در كتابهاي درسي و . . . تمام اين تلاشها در جاي خود خوب و مفيد بوده و خواهد بود اما آيا ما دبيران در مدارس خود بايد به دنبال دانش آموز خلاق بگرديم يا اينكه مي توانيم با استفاده از روش هايي روح مرده خلاقيت را در دانش آموزان خود زنده كنيم . آموزشگاهي كه در ( سال تحصيلي 89 – 1388 ) در آن مشغول به خدمت مي باشم مدرسه اي است تازه ساز ( تأسيس 1384) با سه طبقه مجزا و داراي امكاناتي نسبتاً مطلوب با 6 كلاس درس كه از هر پايه تحصيلي 2 كلاس دارد يعني 2 كلاس اول راهنمايي – 2 كلاس دوم راهنمايي و 2 كلاس سوم راهنمايي كه من به عنوان دبير علوم پايه هاي اول و دوم راهنمايي در اين آموزشگاه مشغول به تدريس هستم . دانش آموزان شاغل به تحصيل در اين آموزشگاه در چندين نقطه مختلف شهر ساكن هستند ، چرا كه اين مدرسه در كارخانه قند بيستون واقع شده است بنابراين بچه هاي ساكن در شهر بيستون ، منازل سازماني كارخانه قند بيستون و روستاهاي اطراف همگي براي تحصيل به اين مدرسه مي آيند . بنابراين مي توان گفت از فرزندان هر قشر جامعه ( كارمند ، كارگر ، كشاورز ، شغل آزاد و . . . ) را مي توان در اين مدرسه يافت . اين آموزشگاه به صورت هيأت امنايي اداره مي شود و داراي 154 دانش آموز مي باشد و داراي يك مدير معاون آموزشي و پرورشي و حدود 16 نفر كادر آموزشي مي باشد . و مدير آموزشگاه سركار خانم رشيدي از هيچ كمكي به همكاران آموزشي در جهت پيشبرد مسائل آموزشي و پرورشي دريغ نمي كند . من نيز چندين سال پياپي است كه در اين آموزشگاه مشغول به تدريس هستم و چون سال گذشته معاون آموزشي همين مدرسه بودم با موقعيت تحصيلي و اخلاقي اكثر دانش آموزان آشنايي كامل دارم . در شروع سال تحصيلي امسال ( مهر ماه 89 – 1388 ) دوره ضمن خدمتي را گذراندم با عنوان طرح غني سازي تجارب يادگيري . در طرح عنوان شده كه طي 4 روز در كانون اميد دختران كرمانشاه برگزار شد ما را با روشهاي جديد تدريس و چگونگي اجراي بهينه اين روشها در كلاس درس آشنا كردند ؛ هر چند مشابه اين دوره ها چندين سال متوالي است كه توسط دست اندركاران فرايند آموزش برگزار مي شود اما چيزي كه اين طرح را با بقيه دوره ها متفاوت مي كرد اين بود كه از هر ناحيه و منطقه فقط يك آموزشگاه انتخاب شده بود تا اين طرح در آن به طور آزمايشي به اجرا در آيد و ما معلمان شاغل در اين مدارس موظف شديم كه اين طرح را به طور كامل در كلاسهاي درس به اجرا درآوريم و هر ماه گزارش كار خود را از پيشبرد طرح در اختيار سر گروه محترم استان قرار دهيم و خوشبختانه اجراي آن نقطه شروعي شد براي پرورش روح خلاقيت در ميان دانش آموزان و حتي خودم . من بايد كلاسهاي درس خودم را متحول مي كردم . دانش آموزان خود را متحول مي كردم و در نهايت از يك كلاس معمولي كلاسي خلاق مي ساختم . نقطه مثبت ديگري كه كار من داشت اين بود كه كلاسهاي درس من با دانش آموزان پايه اول راهنمايي بود ، يعني دانش آموزاني كه براي اولين بار به دوره راهنمايي آمده بودند و من به راحتي مي توانستم طبق روش خودم با آنها كار كنم بدون آنكه آنها با دو گانگي روش رو به رو شوند . 2 كلاس اولي كه مشغول به تدريس در آن بودم هر كدام داراي 28 نفر دانش آموز بود . از كل اين 56 نفر دانش آموز 3 نفر دانش آموز مردود داشتم كه در مقايسه با كل بچه ها رقم اندكي بود . از لحاظ موقعيت فيزيكي كلاسهاي درس آنها در طبقه دوم آموزشگاه و روبروي هم قرار داشت . از نظر ابعاد نيز كلاسهاي درس بزرگ و مناسب است و ميز و نيمكت ها به صورت صندلي هاي تكي است كه به راحتي جا به جا مي شود و سبك است . در شروع سال تحصيلي سعي كردم از نظر عاطفي خود را خيلي سريع به بچه ها نزديك كنم به طور كه خيلي خوب به خواسته هاي من پاسخگو باشند . با توجه به معدل سال قبل دانش آموزان ( دوره پنجم ابتدايي ) و محاسباتي كه انجام دادم تقريباً به اين نتيجه رسيدم كه وضعيت تحصيلي دانش آموزان در حد متوسطي قرار داشت ، اما چيزي كه براي من حائز اهميت بود وجود دانش آموزان خلاق بود كه در شروع سال تحصيلي كاملاً مطمئن شدم كه به جز تعدادي انگشت شمار وجود آنها كاملاً كمرنگ بود . من نبايد به دنبال مقصر مي گشتم چرا كه شايد خود من نيز زنجيره اي كوچك از آن تعداد زياد تقصير كاران بودم. دختر كوچكي دارم ( سه ساله ) كه هميشه من و همسرم از خراب كردن وسيله ها توسط او گله منديم . چرا كه علاوه بر اسباب بازي ها هيچ يك از وسايل منزل ما از دست او در امان نيستند ، خود من هميشه وسايل را از دست او پنهان مي كردم تا شايد سالم بماند . تا اينكه روزي هر دوي ما مشتركاً مشغول تماشاي برنامه اي بوديم كه در آن روانشناسي در مورد خلاقيت كودكان صحبت مي كرد تا آنجا كه به اين نكته اشاره كرد كه ما پدرها و مادرها هميشه به بچه هايي افتخار مي كنيم كه وسايلي كه براي آنها خريده ايم سالم و دست نخورده باقي مانده است غافل از اينكه ما خودمان روح خلاقيت را در فرزندانمان كشته و نابود كرده ايم ، بگذاريد بچه ها پاره كنند و بشكند و خراب كنند تا اين گونه تجربه كند و با محيط اطراف خود آشنا شود تا فردا بتواند همان چيزي را كه خراب كرده است دوباره بسازد . از آن روز به بعد من هم سعي كردم تا ديد خود را نسبت به اين مسأله اندكي تغيير دهم حتي خود من زماني كه تازه كار كردن با رايانه را آموخته بودم شايد به دفعات با آن دچار مشكل مي شدم و هر بار مجبور بودم هزينه اي را صرف تعمير آن كنم تا وقتي كه به خوبي كار كردن با آن را فرا گرفتم . پس به قول حافظ : بيا تا گل برافشانيم و مي در ساغر اندازيم فلك را سقف بشكافيم و طرحي نو در اندازيم . گرد آوری اطلاعات (شواهد 1) خلاقيت ( creativity[2] ) از نظر علمي داراي سه معني است : · خلاقيت بكارگيري توانايي هاي ذهني براي ايجاد يك فكر يا مفهوم جديد است . · خلاقيت يعني توانايي پرورش يا به وجود آوردن يك انگاره يا انديشه جديد . · خلاقيت يعني توانايي ارائه راه حل جديد براي حل مسائل . اما يك انسان خلاق ، نوآوري مي كند . منظور از نوآوري ( Innovation[3] ) خلاقيت متجلي شده و به مرحله عمل رسيده است به عبارت ديگر نوآوري يعني انديشه خلاق تحقق يافته ، نوآوري همان ارائه محصول ، فرآيند و خدمات جديد است . نوآوري در آموزش به معناي احيا و باز سازي و ايجاد تغييراتي است كه سبب تحول در نظام آموزشي موجود و بهينه سازي و ارتقاي كيفي آموزشي در مدرسه مي شود . اين تغييرات ناظر بر محتواي آموزشي ، روشهاي تدريس و بهره گيري از فناوري هاي جديد است . در واقع نوآوري انديشه اي است قابل پرورش و كوششي است اصولي و آگاهانه كه رسيدن به آن مستلزم خودباوري ، دانايي ، دقت و پشتكار معلم است به عبارت ديگر نوآوري را مي توان فرآيندي برخاسته از يك عقيده و فكر خلاق دانست كه پس از تكميل ، به نتيجه نهايي و مطلوب مي رسد چنين رويكردي بايد درمعلمان ما تقويت و حمايت شود . در فرايند نوآوري بايد به روابط بين آموزش و برنامه درسي ، روش ها و مهارت هاي ياد دهي و يادگيري ، امكانات و شرايط محيطي توجه كرد ، به طوري كه روشهاي نو ، علاوه بر اصلاح وضعيت قبلي ، با ارزش ها و هدف هاي عمومي تعليم و تربيت كشور مطابقت داشته و پاسخگوي نيازهاي خاص مربيان و معلمان باشد و نتايج مثبت نوآوري ، سبب افزايش انگيزه و ارتقاي سطح علمي و توانايي عملي معلمان و دانش آموزان شود و آنان را هر چه بيشتر به خود باوري و انجام فعاليت هاي ابتكاري و پژوهشي تشويق كند[4] . با توجه به ضرورت مسئله در اولين شوراي دبيران مدرسه از تصميم خود صحبت كردم و از مدير و معاونين و ديگر معلمان ( چرا كه در بعضي مسائل بچه ها را به دبيران ديگر ارجاع مي دادم ) خواستم تا با من همكاري كنند و عنوان كردم كه براي اجراي طرح به كمك همه نياز دارم . نظير همين جلسه را نيز با اولياي دانش آموزان برگزار كردم و از ايشان نيز قول همكاري گرفتم در مرحله سوم پرسش نامه هايي را با كمك مشاور مدرسه و با استفاده از كتابهاي مربوط تهيه كردم و در اختيار دانش آموزان قرار دادم تا ميزان خلاقيت را در آنها بسنجم . بعد از بررسي پرسش نامه هايي كه كاملاً به صورت علمي تهيه شده بود متوجه شدم كه متأسفانه درصد قابل توجه ، از آن حدي كه من فكر مي كردم بسيار كم تر بود و مي توان گفت اين مقدار از نصف پايين تر بود . پرسش نامه ها و تست هاي خلاقيت در پيوست ضميمه مي باشد . ( پيوست شماره 1 ) اما چيزي كه مرا براي اجراي طرح اميدوار مي كرد علاقه بچه ها و خودم براي ايجاد تحول در كلاس درس بود چرا كه به عقيده من هميشه علاقه است كه حرف اول را در انجام امور مي زند . در مرحله چهارم شروع به مطالعه كردم . در كنار بررسي كتاب هاي درسي ، تعدادي كتاب روانشناسي و كتاب هاي مربوط به پرورش خلاقيت و . . . تهيه كرده بود و به مطالعه پرداختم . با توجه به مطالعاتي كه انجام دادم خصوصيات ذهني افراد خلاق عبارت است از : · كنجكاوي · دادن ايده هاي زياد درباره يك مسأله ؛ · ارائه ايده هاي غير عادي ؛ · توجه جدي به جزئيات ؛ · دقت و حساسيت نسبت به محيط به خصوص به نكاتي كه درنظر ديگران عادي به شمار مي روند ؛ · روحيه انتقادي ؛ · علاقه وافر به آزمايش كردن و تجربه ؛ · نگرش مثبت نسبت به نوآفريني ؛ و خصوصيات عاطفي اين افراد عبارت است از : · آرامش و آسودگي خيال ؛ · شوخ طبعي ؛ · علاقه به سادگي و بي تكلفي در نوع لباس و جنبه هاي گوناگون زندگي ؛ · دلگرمي و اميد به آينده ؛ · توانايي برقراري ارتباط عميق و صميمانه با ديگران ؛ · اعتماد به نفس و احترام به خود ؛ · شهامت ؛ خصوصيات اجتماعي اين افراد نيز عبارتند است از : · پيش قدمي در قبول و رویارویی با مسائل · قدرت جلب حس اعتماد و اطمینان دیگران · مسئولیت پذیری كاري كه من مي توانستم انجام دهم اين بود كه باعث تقويت خصوصيات ذهني اين افراد شوم يا آنها را در افراد عادي بارور كنم . موانع خلاقيت در محيط مدرسه : 1-تأكيد زياد بر نمره دانش آموز به عنوان ملاك خوب بودن اين مسئله يكي از شايع ترين موانع رشد خلاقيت به شمار مي رود هنگامي كه دانش آموز احساس كند تنها چيزي كه اهميت بيشتري دارد و ملاك خوب بودن شمرده مي شود نمره بالاست و نه چيزي ديگر در نتيجه كسب نمره بيشتر به خودي خود براي وي حكم مهمترين هدف را پيدا مي كند و بنابراين او تنها در جهت به دست آوردن آن مي كوشد . 2- روش هاي تدريس سنتي و مبتني بر معلم محوري · به كارگيري افراطي روشهاي سنتي كه در آنها غالباً معلم نقش محوري را در كلاس ايفا مي كند و بيشتر مبتني بر سخنراني و استفاده از مهارت هاي كلامي است سبب مي شود دانش آموز در فرايند تدريس و يادگيري و ايفاي نقش فعال فرصت مشاركت كمتري را پيدا كند . دانش آموزي كه در اين نوع سيستم تحصيل كرده مجالي براي بروز استعدادهاي خلاق نمي يابد و به تدريج تحرك و پويائي خود را از دست مي دهد . 3- عدم شناخت معلم نسبت به خلاقيت · در بسياري از موارد آشنا نبودن معلم يا مربي با شيوه هاي پرورش خلاقيت دانش آموزان خود به تنهايي يك مانع بزرگ در اين زمينه محسوب مي شود معلمي كه شناخت صحيحي از ماهيت خلاقيت ، موانع و روشهاي پرورش نداشته باشد ، بديهي است نه تنها نمي تواند اقدامي براي بروز استعداد هاي خلاق دانش آموزان خود در كلاس انجام دهد بلكه ممكن است ناآگاهانه و به مرور زمان كلاس درس خود را در محيطي تبديل كند كه در آن خلاقيت دانش آموز سركوب مي شود . 4- فقدان حداقل امكانات لازم براي انجام فعاليتهاي خلاق دانش آموزان · هر چند بسياري از فعاليتهاي خلاق نيازمند هزينه ها و امكانات خاصي نيست و اغلب آنها با اندكي تغيير در روشهاي تدريس و استفاده بهينه امكانات و فضای آموزشي موجود در مدارس قابل اجراست . اما گاهي فقدان اين حداقل امكانات لازم سبب مي شود كه انجام برنامه هاي پرورش خلاقيت در كلاس و مدرسه با مانع يا شكست روبرو شود اين كمبودها در بسياري از موارد تأثيري مخرب در علاقه و انگيزه دانش آموزان براي شركت در اين برنامه ها مي گذارد . 5- اهداف و محتواي كتاب هاي درسي · موضوع اهداف و محتواي درسي مبحثي بسيار گسترده است و از جوانب مختلف قابل بررسي مي باشد اما در اينجا تا اين حد به آن اشاره مي شود كه چنان چه در يك نظام آموزشي كتاب درسي به عنوان مهمترين و تنها منبع تدريس و آموزش مورد استفاده قرار گيرد و در عين حال در ميان اهداف و محتواي آن چيزي به عنوان پرورش خلاقيت منظور نشده است مسلماً دانش آموز آزادي عمل و توانايي لازم را نخواهد داشت كه پا را از چهار چوب كتاب درسي خود فراتر بگذارد و در نتيجه او مي آموزد تا صرفاً در محدوده كتاب درسي خود بينديشد و نه بيشتر . 6- عدم توجه به تفاوت هاي فردي دانش آموزان · در نظر نگرفتن اين واقعيت كه هر دانش آموز در عين اشتراكاتي كه با ساير دانش آموزان ديگر دارد . يك انسان منحصر به فرد است داراي استعدادها ، علايق و كشش هاي ويژه ي خود نيز می باشد ، سبب مي گردد معلم ديد و نگرشي يكسان نسبت به همه ي دانش آموزان داشته باشد اين نوع نگرش در حوزه ي پرورش خلاقيت يك مانع اساسي محسوب مي شود و به ويژه سرخوردگي دانش آموزان خلاق را به دنبال دارد . 7- عدم پذيرش ايده هاي جديد · عادت به تفكر كليشه اي راه حل هاي معمولي و تجربيات تكراري مي تواند سبب پديد آمدن نوعي ديد انتقادي در معلم و دانش آموزان در كلاسهاي درس شود كه مي توان آن را روحيه ي عدم پذيرش ايده هاي جديد ناميد . · براي دانش آموزي كه از تفكري خلاق برخوردار است و ميل به خلق ايده هاي نو و غير معمول دارد ، بسيار مأيوس كننده خواهد بود كه ايده ها و افكارش به خاطر غير معمولي بودن مورد بي توجهي معلم يا دانش آموزان قرار گيرد . 8-ارائه ي تكاليف درسي زياد به دانش آموزان · معمولاً انجام تكاليف درسي بخش عمده اي از وقت دانش آموزان را به خود اختصاص مي دهد . در مواردي كه به دانش آموزان تكاليف زيادي داده مي شود و او ناچار مي شود همه ي توان و انرژي فكري خود را براي انجام آن تكاليف صرف كند . در نتيجه فرصت و همچنين توانايي چنداني براي پرداختن به فعاليتهاي ديگر نخواهد داشت . به علاوه از آنجا كه غالباً انجام زياده از حد تكاليف درسي براي دانش آموزان چندان خوشايند نيست ، اين موضوع مي تواند سبب بي علاقگي و بي ميلي آنها نسبت به فعاليتهاي ديگر از جمله فعاليتهاي خلاقانه كه غالباً نيازمند آرامش فكري و رواني است گردد . 9- استهزاء و تمسخر به خاطر ايده يا نظر اشتباه · در كلاسهاي درس زياد اتفاق مي افتد كه دانش آموزي به دليل مطرح كردن يك نظر اشتباه يا ايده ي نادرست يا عجيب و غريب از طرف معلم يا دانش آموز هم كلاسي خود مورد تمسخر و استهزا قرار گيرد . براي دانش آموزی كه گرايش هاي خلاقانه دارد آن نوع برخورد ديگران حكم توبيخ و تنبيه را دارد در نتيجه احتمال دارد اين دانش آموز به تدريج بياموزد كه ايده هاي خود را از ترس اينكه ممكن است اشتباه باشد و مورد استهزاي سايرين قرار گيرد اساساً به زبان نيارود و آن را در درون خود سركوب كند . اجراي راه جديد و نظارت بر آن : بيش از 40 سال است كه پژوهشگران تلاش كرده اند ميزان تأثير مدرسه را بر پيشرفت تحصيلي دانش آموزان اندازه گيري كنند و غالباً به اين نتيجه رسيده اند كه ويژگيهاي زمينه اي دانش آموز ( مانند نژاد ، تحصيلات والدين و در آمد خانواده ) نسبت به آن چه در مدرسه انجام مي دهند تأثير بيشتري بر پيشرفت تحصيلي آنان دارد . يكي ازمعروفترين مطالعاتي كه در اين زمينه انجام شده است مطالعه كلمن[5] (1966) است . در عين حال برخي از پژوهشگران كه مطالعه كلمن را دنبال كرده اند ، به اين نتيجه رسيده اند كه تأثيرات مدرسه بر پيشرفت تحصيلي دانش آموزان بيش از ويژگيهاي زمينه اي آنان است . پژوهش هاي اخير نيز از اين يافته كه مدرسه ها ( به ويژه معلمان ) تأثير معني داري بر پيشرفت و يادگيري دانش آموزان دارند ، حمايت مي كند . ويليام ساندرز[6] طي كارش در زمينه نظام سنجش ارزش افزوده تنسي دريافت ، اثر بخشي ( ويژگي هاي ) معلم ، چندين برابر با اهميت تر از ويژگيهاي زمينه اي دانش آموزان بر پيشرفت تحصيلي آنان است . علاوه بر اين مارزانو[7] نيز پس از تركيب پژوهش هاي 35 سال اخير به نتيجه اي مشابه در اين زمينه دست يافت بنابراين امكان دارد كه تفاوت و تضاد در يافته هاي پژوهشي به عمل آمده در اين زمينه ناشي از سطح تحليل هاي آماري باشد كه روي اطلاعات جمع آوري شده انجام گرفته اند . در نتيجه ، احتمالاً تأثير نسبتاً كم مدرسه بر پيشرفت تحصيلي دانش آموزان ، ناشي از دشواري جمع آوري تأثيرات در سطح كلاس درس نسبت به مدرسه است . بنابراين ، احتمالاً تجزيه و تحليل اطلاعات جمع آوري شده در سطح كلاس ، بهتر مي تواند تأثير ويژگيها در مدرسه را بر پيشرفت تحصيلي دانش آموزان نشان دهد[8] . در هر حال من كاملاً مطمئن هستم كه اگر چه تحول واقعي در آموز ش و پرورش نيازمند تغيير و تحول در همه اركان است . با اين وصف معلمان مي توانند با استفاده از روش هاي جديد و مبتكرانه ، فرايند ياد دهي را از شكل سنتي و غير فعال به فرايند ياد دهي و ياد گيري فعال تبديل كنند . فرايندي كه در آن معلم طراح و راهنماي برنامهآموزشي و دانش آموزان مسئول و مجري فعاليتهاي يادگيري هستند . در اين رويكرد ، دانش آموزان ديگر ، مطالب را مستقيماً از معلم دريافت نمي كنند بلكه خود به جمع آوري و تحليل اطلاعات مي پردازندو خود در نتايج حاصل در موفقيت هاي آموزشي كلاس درس شريك و سهيم هستند . از اين رو از روحيه اي شاد و با نشاط برخوردارند و از فعاليت هاي آموزشي لذت مي برند . به اين ترتيب معلم نوآور مي تواند دانش آموزان را افرادي فعال ، متفكر ، كنجكاو ، خلاق و علاقمند به مطالعه مستمر بار آورد كه هدف رويكردهاي جديد آموزشي نيز همين است . ) با توجه به مطالب ارائه شده قبل از اجراي طرح بايد موانع خلاقيت در خانواده ها را نيز از بين برده و يا لااقل آنها را به حداقل مي رساندم . اين موانع عبارت بودند از : 1-تأكيد بيش از حد والدين بر هوش و حافظه ي كودك ؛ 2-ايجاد رقابت ميان كودكان ؛ 3-تأكيد افراطي بر جنسيت كودك ؛ 4-قرار دادن قوانين خشك و دست و پاگير در منزل ؛ 5-عدم آشنايي والدين با مفهوم واقعي خلاقيت ؛ 6-انتقاد مكرر از رفتارهاي كودك ؛ 7-بيهوده شمردن تخيلات كودك ؛ 8-عدم شناسايي علائق دروني كودك ؛ 9-عدم وجود حس شوخ طبعي در محيط منزل ؛ 10-تحميل نقش بزرگسال به كودك ؛ تمام كودكان قبل از مدرسه داراي استعداد خلاقيت در عالي ترين حد خود هستند وهنر والدين و معلمان خاموش كردن و سركوب كردن اين استعدادها است ! بهتر است بدانيد كودك خلاق كودكي است كه با جوابهاي سطحي شما قانع نمي شود . به اعتقاد تورنس[9] خلاقيت در كودكان در سه سالگي افزايش مي يابد و تا چهار تا چهار و نيم سالگي به اوج خود مي رسد . اما در پنج سالگي ورود به آمادگي ناگهان سقوط مي كند . وظيفه من در اينجا از بين بردن موانع خلاقيت و تغيير در روشهاي تدريس در موارد زير بود : 1-ايجاد خلاقيت در شيوه مديريتي كلاس درس : براي اين طرح بايد در درجه اول مديريت خوبي بر كلاس داشته باشيد تا بتوانيد از زماني كه با دانش آموزان در کلاس درس هستيد حداكثر استفاده را ببريد من كليدهايي دارم كه مي تواند به شما كمك كند مديريت خوبي در كلاس خود داشته باشيد : · همه به محرك نياز داريم ، تشويق بهترين محرك است . · سعی کنید همیشه چشم به داشته های دانش آموزان بدوزید ، نه به نداشته های آنان . · انتقاد سازنده را هميشه با بيان يكي از ويژگيهاي مثبت دانش آموز آغاز كنيد . · رفتار را سرزنش كنيد نه شخصيت را . مثلاً بگوئيد شما را دوست دارم اما كار شما را دوست ندارم . · براي تسلط بر دانش آموزان ابتدا بايد بر خودمان مسلط باشيم . · همه شاگردان را حد متوسط بدانيم و انتظار معجزه از آنها نداشته باشيم . · در وجود دانش آموز ضعيف و يا بد ، خوبي ها را بجوييد و آنها را تقويت كنيد . · هرگز دانش آموز را به كاري كه نمي تواند ، تهديد نكنيد ، چرا كه او طرف برنده خواهد شد . · فرمول تنبيه را پاك كنيد و فرمول تشويق را جايگزين كنيد . · بهداشت كلامي خود را رعايت كنيد . · دانش آموزان آن گونه كه ما مي خواهيم نمي شوند بلكه آن گونه كه هستيم مي شوند . · براي رسيدن به هدف هاي خود در كلاس مثبت فكر كنيد . · براي اثر گذاري بر دانش آموزان ابتدا بايد به خواسته هاي آنها توجه كنيد . · ياد ندهيم ، از هم ياد بگيريم حاكم شدن يک سليقه نه شدني است و نه مطلوب . · چشم دانش آموزان به رفتار ما و گوش آنها بر گفتار ماست . · بهترين پادزهر معلم براي بدرفتاري دانش آموز اين است كه مايل باشد به دانش آموزكمك كند . · براي آنكه به ذهن دانش آموز راه يابد ابتدا بايد به دل او راه پيدا كنید . 2- ايجاد خلاقيت در تغيير روشهاي تدريس : روشهاي تدريس بسيار متنوع اند و در منابع گوناگون شرح داده شده اند . اما روشهاي مناسب براي هر برنامه درسي به تناسب اصول ، اهداف و رويكردهاي آن انتخاب و توصيه ميشوند . توصيه ي روشهاي متفاوت براي تدريس سبب مي شود كه هر يك از معلمان بتوانند با توجه به امكانات و توانايي هاي خود روش مناسبي را براي آموزش انتخاب كنند اصول زير شما را در انتخاب روش راهنمايي مي كند : 1-تأكيد بر انجام فعاليتهاي متنوع توسط دانش آموزان و محو كردن مسئوليت يادگيري به آنها ؛ 2- تأكيد بر نقش نظارتي و هدايتي معلم و كاستن از نقش او به عنوان انتقال دهنده دانش ؛ 3-توجه به پرورش روحيه انتقادي در دانش آموزان ؛ 4-اهيمت دادن به كار گروهي ؛ 5-توجه داشتن به تفاوتهاي فردي ؛ 6-در هم تنيدگي آموزش و ارزش يابي ؛ 7-استفاده بهينه از زمان و مكان براي آموزش بهتر ؛ 8-ايجاد فضاي نشاط آور در كلاس درس ؛ 9-تأكيد بر تسلط دانش آموزان بر فرايند يادگيري ؛ در درسي كه من عهده دار تدريس آن بودم يعني درس علوم تجربي اين اصول عبارتند از : 1-درنظر گرفتن دقيق اهداف برنامه درسي ؛ 2-در نظر گرفتن سطح دانش آموزان؛ 3-مشاركت دادن دانش آموزان در انجام فعاليتها؛ 4-تأكيد بر روش حل مسئله ؛ علاوه بر موارد فو ق توانايي معلم نيز در انتخاب روش مؤثر است از طرف ديگر دانش آموزان هر دوره تحصيلي از لحاظ سني ويژگيهاي خاصي دارند كه اين مورد نيز در انتخاب روش تدريس تأثير مستقيم دارد . چون دانش آموزان پايه اول راهنمايي به دوره ابتدايي نزديك ترند بهتر است از روش هايي كه داراي تنوع و بازي و انگيزه محورند استفاده كرد . روشهايي كه من بر آن تأكيد داشتم و نتايج خوبي هم كسب كردم عبارتند از : 1-سفر خيالي در تدريس ساختمان اتم – آب در هوا ؛ 2-كاوشگري در تدريس اثر گرما بر حجم مواد ؛ 3-ايفاي نقش در تدريس اثر گرما بر حالت مواد ؛ 4-آموزش تفكر در تدريس دسته بندي مواد ؛ 5-الگوي ساخت گرا ( E 5 ) در تدريس انرژي ها و نيروها ؛ 6-كارت واژه ها در تدريس آب در روي خشكي ؛ 7- طرح هاي شبكه اي در تدريس جهان جانداران ؛ 8-تدريس نقاب در تدريس آدمي و ميكروب ها ؛ علاوه بر آن از روش تلفيق درس علوم و ورزش ( طرح پيشنهادي خودم در سال 1387 ) نيز بهره برداري گرفتم روش تدریس کارت واژه ها در تدریس مبحث آب در خشکی مراحل تدریس فرایند یاددهی – یادگیری ( فعالیت های معلم و دانش آموزان ) 1-آماده سازی در این مرجله به تعداد دانش آموزان کلاس کارت تهیه ، روی هر کارت یک نوشته با تصویر مربوط به درس وجود دارد . مثال : چشمه ، آبرفت ، قنات ، آب شور ، سد ، امواج ، رود ، غار ، دره ، یخچال قطبی ، چاه ، یخ و دریا . کارت ها را به طور تصادفی بین دانش آموزان توزیع کنید و از آنها بخواهید کارت را به لباس خود وصل کنند . 2-پیدا کردن گمشده از دانش آموزان بخواهید به دنبال کارت هایی بگردند که با کارت آنها هم راستا باشد ( کارت های هم راستا کارت هایی هستند که با هم یک تعریف یا یک مفهوم یا ، ... را می سازند ) و پس از پیدا کردن کارت ها یک گروه تشکیل دهند . 3-بحث و گفت و گو در این مرحله اعضای هر گروه کارت ها را از لباس خود جدا کرده و آنها را کنار هم قرار می دهند و با یکدیگر درباره تعریف یا مفهوم بحث و گفت و گو کنند . 4-جمع بندی در این مرحله اعضای هر گروه کارت ها را روی یک برگه ی بزرگ چسبانده و گزارش خود را درباره ی آن تعریف یا مفهوم را زیر آن می نویسند . 5- ارائه ارزشیابی در مرحله آخر نماینده هر گروه با نصب برگه خود در روی تابلوی کلاس به ارائه آن تعریف یا مفهوم می پردازد و با طرح پرسش توجه کلاس را به موضوع مورد نظر جلب کرده و هم چنین به سئوالات معلم یا دیگر دانش آموزان پاسخ می دهد . روش تدریس ایفای نقش در تدریس اثر گرما بر حالت مواد : 1- دانش آموزان را به سه گروه تقسیم کنید . 2- محیط مناسب برای اجرای نمایش آماده کنید ( بهتر است در حیاط باشد ) . 3- یک کارگردان برای هر گروه انتخاب کنید . 4- 20 دقیقه زمان برای تمرین در نظر بگیرید . 5- صحنه آرایی را به عهده دانش آموزان قرار دهید . 6- متن نمایش های زیر را در اختیار کارگردان های سه گروه قرار دهید . گروه اول : ذوب و انجماد 1- همه شما آرام در کنار هم قرار بگیرد ، به طوری که لباس هایتان با هم تماس داشته باشند و نیز بتوانید فقط در جای خود بجنبید . جمع شما در حال گرم شدن است . این حالت گرم شدن را نوعی نشان دهید . سپس دو تا دو تا یا سه تا سه تا دستان هم را بگیرید و از جمع کم کم دور شوید . حالا راحت تر می توانید حرکت کنید . شما حالا به مایع تبدیل شدید . 2- شما که در مرحله قبل از هم دیگر دور شده بودید حالا در حال سرد شدن هستید . دوباره به هم نزدیک شوید به صورتی که حرکت شما کمی سخت شود . این حالت را ادامه داده تا لباس هایتان با هم تماس پیدا کند و در جای خود بجنبید . حال شما جامد شدید گروه های دوم و سوم را نیز به ترتیب تبخیر و میعان – تصعید و چگالش قرار دهید . پس از اجرای نمایش برگه ی آزمون را در اختیار دانش آموزان قرار دهید . 3-ايجاد خلاقيت در نحوه حضور و غياب دانش آموزان : بعد از ورود به كلاس درس و سلام و احوالپرسي از دانش آموزان و حضور و غياب از ايشان تأثير بسياري بر عملكرد مغز دانش آموزان دارد . نتايج بررسي هاي زيست شناسي نشان مي دهد كه در كلاسهايي كه جو عاطفي مثبت به وسيله معلم ايجاد مي شود يعني احترام متقابل وجود دارد ، شادي و نشاط حكم فرماست ، و محيط مملو از شوخ طبعي و از تمسخر ، ريشخند ، سرزنش و تهديد و تنبيه عاري است ، مواد شيميايي به نام آندروفين ترشح مي شوند و در خون يادگيرنده جريان مي یابد . اين ماده موجب ايجاد احساس شادماني و سرزندگي مي شود ، آستانه احساس درد بالا مي رود و دردهاي ضعیف به راحتي تحمل مي شوند و در عين حال ، چون خون حاوي آندروفين ، مغز را تحريك مي كند . در نتيجه احتمال به ياد سپردن موقعيت كلاس درس و هدف هاي يادگيري افزايش مي يابد . محیط یادگیری ( جو کلاس درس ) مثبت منفی بر عكس اگر توسط معلم يا هر عامل ديگري در كلاس ، جو منفي به وجود آيد و شرايط اضطراب و تنش را فراهم كند ، بلافاصله ماده اي به نام كورتيزول در خون ترشح مي شود . در چنين حالتي ، مغز يادگيرنده از تفكر در سطوح بالاي ذهني باز مي ماند و توجه خود را به علت ايجاد كننده تنش و اضطراب معطوف مي كند . در چنين موقعيتي مغز موقعيت به وجود آمده را به حافظه خود مي سپارد اما در ياد سپاري هدف ها و موضع گيريها ناتوان مي شود معلمان بايد توجه داشته باشند . گاهي جو منفي ناخواسته به وجود مي آيد . موجب ترشح آندروفین در خون می شود : - احساس سرزندگی به وجود می آورد . - آستانه احساس درد را بالا می برد . - یادسپاری موقعیت و هدف یادگیری را افزایش می دهد . موجب ترشح کورتیزول در خون می شود : - تفکر در سطوح بالا را مختل می کند . - مغز را از توجه به موضوع اصلی منحرف می کند . - یادسپاری موقعیت را افزایش می دهد ، اما یادسپاری هدف های یادگیری را به فراموشی می سپرد . شکل 1 – مقایسه دو جو مثبت و منفی کلاس درس و تأثیرات زیست شناختی آن بر دانش آموز بعضي از اوقات دانش آموزان به علت بيماري ، فوت بستگان و . . . مجبور به غيبت از كلاس درس مي شوند و از آنچه در كلاس درس مي گذرد بي خبر مي شوند و بعضي از معلمان بدون توجه به اين نكته روز بعد از آنها بازخواست مي کنند براي از بين بردن اين معضل . در شروع سال تحصیلی تابلويي در كلاس نصب كردم به نام تابلوي حضور و غياب و از يكي از بچه ها كه خط زيبايي دارد تقاضا كردم تا نام بچه ها را در اين تابلو بنويسد و از هر يك از بچه ها خواستم تا هر روز يك گل كاغذي همراه خود داشته باشد و بعد از ورود به كلاس درس ، آن گل را جلوي اسم خود بچسباند كه اين گل نشان دهنده حضور او در كلاس درس است من نيز بعد از ورود به كلاس با نگاه كردن به اين تابلو مي توانستم دانش آموزان غايب را شناسايي كنم وجود اين تابلو در کلاس از چند جهت مهم و حائز اهميت است : 1- صرفه جويي در زمان كلاس ؛ 2- دادن مسئوليت به دانش آموزان و افزايش اعتماد به نفس به ايشان ؛ 3- افزايش نشاط و كاهش اضطراب ؛ 4- دادن شخصیت مثبت به دانش آموزان ؛ 5- انجام گروه بندي تصادفي به وسيله رنگ گل ها ؛ بعد از نگاه كردن به تابلو و شناسايي دانش آموز غايب از هم كلاسي هايش از او خبر مي گيرم در كنار اين تابلو پاكتي قرار داشت كه در پايان كلاس درس موضوعات و مسائل مطرح شده در آن روز را داخل كاغذي نوشته و داخل پاكت مي انداختيم علاوه بر آن اگر امتحان برگزار مي شد نمونه سئوالات امتحاني و تصميماتي كه در كلاس براي جلسه بعد گرفته مي شد مثل انجام تكاليف و . . . را نيز داخل پاكت مي انداختيم در پايان جلسه پاكت را به نماينده كلاس درس داده و از او مي خواستم تا قبل از فرا رسيدن جلسه بعد اين پاكت را به دانش آموزان غايب برساند . 4- خلاقيت و نوآوري در محيط كلاس درس و چيدمان صندلي ها : ( تدريس با شروع خوب مي تواند مانع بسياري از مشكلات كنترل نشدن كلاس درس شود شيوه عمل در تدريس عاملي براي هدايت دانش آموزان است و خود موجب پيشگيري از بروز مشكلات دانش آموزان مي شود . مقررات خشک و بدون هدف و برنامه ، دردسر آفرین است . برای پیشگیری ازاین مشکل ، باید تنها مقررات خاصي را وضع كرد و اگرمقررات بيش از حد زياد باشد دانش آموزان سر درگم و جو كلاس باز دارنده خواهد بود . مقررات بايد كاملاً صريح و مشخص باشند به طوري كه دانش آموزان بدانند چه چيزي در كلاس قابل قبول و چه رفتاري منع شده است . قوانيني كه وضع مي كنيد بايد منطقي و معقول باشد و مقررات غير معقول فقط با تحت فشار قرار دادن انجام مي گيرد كه همين عمل خود باعث بي نظمي و تنش و عدم كنترل كلاس و مدرسه مي شود روي همين اصل بهتر است دلايل وضع و اجراي اين مقررات را با دانش آموزان مورد بحث قرار دهيد پس از اين كار و با اين روش مي توانيد مطمئن شويد كه دانش آموزان دقيقاً از چه مقرراتي بايد پيروي كنند[10] . در اداره خوب كلاس محيط فيزيكي كلاس اثر گذار است بعضي از عوامل كه در جلوگيري از بي انضباطي به معلم كمك مي كند عبارتند از : - شكل ظاهري كلاس ؛ - تميزي ، نور گرما و قابل تهويه بودن ؛ - مناسب بودن نيمكتهاي دانش آموزان ؛ - فضاي مناسب كلاس درس ؛ در همين راستا در شروع سال تحصيلي از دانش آموزان خواستم تا هر هفته با رعايت نظم و بر هم نزدن محيط آموزشگاه به خاطر داشتن تنوع با خلاقيت خود صندلي ها ( صندلي ها در كلاس درس تكي است ) را به سبكی متفاوت بچينند به طوري كه چيدمان گروهي بر هم نخورد 0 تدريس درس علوم به صورت گروهي است ) و رفت و آمد معلم نيز راحت باشد و علاوه بر آن همه دانش آموزان به تخته كلاس تسلط داشته باشن در پايان هر ماه هم بهترين طرح موردتشويق قرار مي گرفت نمونه اي از چيدمان صندلي ها در كلاس درس : طرح آدم : طرح گل : طرح پروانه : طرح زنجیر : طرح ساعت : طرح انگور : عواملی که باعث کسب امتیاز بیشتری می شود : · تسلط معلم به دانش آموزان ؛ · تسلط دانش آموزان به تخته کلاس ؛ · زیبایی کلاس درس ؛ · رعایت نظم ؛ 5- خلاقيت و نوآوري در انجام فعاليتهاي آزمايشگاهي : به طور كلي هدف آموزش علوم تجربي در دوره آموزش عمومي ( ابتدايي و راهنمايي ) آن است كه دانش آموزان را براي يادگيري دائمي آماده كند . به عبارت ديگر هدف كلي آموزش علوم ايجاد مهارت و توانايي كسب علم ، همراه با كاربرد آن در زندگي است كه در اصطلاح به آن سواد علمي – فناورانه گويند . بر اين اساس هدف هاي آموزشی علوم را مي توان در سه حيطه ي دانستني هاي ضروري ، مهارتهاي ضروري و نگرشهاي ضروري در نظر گرفت . در سالهاي اخير كتابهاي علوم تجربي دوره راهنمايي دچار تغييراتي شده اند كه اين تغييرات در جهت يادگيري مادام العمر دانش آموزان ، فعال ساختن ذهن آنها به كار بستن آموخته ها خارج شدن يادگيري از روشهاي سنتي انفعالي و غير فعال و به كارگيري روشهاي نوين و فعال هستند چنان چه تغييرات به وجود آمده در كتابها با تغيير در روشهاي يادگيري و ياددهي همراه نباشد به خصوص در انجام فعاليتهاي آزمايشگاهي و كارگاهي – اين تغييرات هيچ گونه سودي نخواهد داشت . يكي از روشهاي درك ارزش فعاليتهاي آزمايشگاهي و عملي در آموزش درس علوم تجربي بررسي نقش حواس در يادگيري است افراد براي يادگيري از حواس خود كمك مي گيرند در حقيقت حواس ، كانالهاي ارتباطي به شمار مي روند اگر حواس از كار بيفتد ديگر نمي توانيم با دنياي پيرامون خود ارتباط برقرار سازيم . همانطور كه فقدان يك حس ما را از دريافت برخي محرك ها محروم مي سازد بهره گيري از چندين حس به طور همزمان يادگيري ما را افزايش مي دهد ( نمودار شماره 1 ) يكي از نظريه هايي كه مي توان از آن براي تبيين تأثير بهره گيري از وسايل آزمايشگاهي و ساير رسانه ها در فرايند آموزش استفاده كرد نظريه يادگيري مشاهده اي است .ماهر روز چيزهاي زيادي را از طريق مشاهده مي آموزيم براي مثال بسياري از رفتارهايي از قبيل راه رفتن ، غذا خوردن و نظاير آن از طريق مشاهده ياد گرفته مي شوند . دانش آموزان نيز رفتارهاي معلم را مشاهده مي كنند و برخي از آنها مي آموزند هر چند فرد از طريق مشاهده ياد مي گيرد اما براي تبديل اين يادگيري به عملكرد به تقويت نياز دارد پس در نظريه يادگيري مشاهده اي چنان چه رفتار قابل مشاهده و به عبارت ديگر عملكرد يادگيرنده تقويت نشود ، وي آن رفتار را انجام نخواهد داد[11] . مرحله اول : توجه مرحله دوم : به یادسپاری مرحله سوم : بازآفرینی مرحله چهارم : انگیزش بویایی 3% چشایی 3% لامسه 6% شنوایی 13% بینایی 75% نمودار 1 سهم حواس در یادگیری انسان مراحل یادگیری مشاهده ای نكته قابل توجهي كه من در طي نه سال خدمتم به آن رسيده ام اين است كه بچه ها به محيط آزمايشگاه و انجام آزمايش بسيار علاقمند هستند و علاقمند تر خواهند شد اگر خودشان در انجام آزمايشها و حتي در اداره آزمايشگاه نقش داشته باشند و فقط تماشاگر نباشند . راهكارهايي را كه من براي بارور كردن خلاقيت دانش آموزان در محيط آزمايشگاه انجام دادم عبارتند از : 1- تعيين نماينده آزمايشگاه كه مسئول نظارت بر كليه امور مثل تهيه وسايل – نظارت بر تميز بودن و جمع آوري و . . . بر عهده او بود ( نماينده را هر چند وقت يك بار تغيير مي دادم ) 2- برگزاري مسابقات آزمايشگاهي ( در سطح كلاس و مدرسه ) 3- انجام آزمايشهایی كه به پيشنهاد بچه ها انجام مي شد ممكن بود اين آزمايشات در كتاب درسي نباشد ( مثل تعيين گروه خون و فشار خون و . . .) 4- انجام آزماشهاي خلاقيتي كه خود بچه ها آن را انجام مي دادند مثل ساخت وسايل ساده و خلاقانه و يا ارائه يك شيرين كاري علمي که به صورت داوطلبانه انجام می شد و من در آن نقشی نداشتم . 6-ايجاد خلاقيت و نو آوري در استفاده از رايانه به عنوان يك رسانه آموزشي : « اگر تكنولوژي آموزشي به طور صحيح به كار رود به معلمان و دانش آموزان كمك مي كند تا گروهي يادگيرنده خلاق و مسئول باشند » جان ريدل[12] امروزه رايانه و فناوري جديد ارتباطات در تعداد زيادي از مدرسه ها ، موضوع عادي و رايجي شده است ؛ اگر چه ظهور فناوري پيشرفته لزوماً به اين معنا نيست كه اين فناوري به طور وسيع مورد استفاده قرار گرفته است . يكي از ويژگيهاي فناوري هاي پيشرفته اين است كه مي توانند انگاره ها و الگوهاي گذشته را جاودانه كنند به گونه اي كه زمينه براي مراحل آينده تبديل شود . وظيفه ما در تعليم و تربيت متعهد كردن يادگيرندگان است نه سرگرم كردن آنها . ابزارهاي جديد به ما امكان انجام اين كار را مي دهند اما هنر توسعه نرم افزار هنوز نيازمند تفكر دقيق ، هم در باره ي فن آموزش و هم در زمينه ي برنامه ريزي آموزشي است[13] . با بهره گيري از فناوري اطلاعات IT فراگيران قادر خواهند بود اطلاعات بيشتري را در مدت زمان كوتاه تري كسب كنند همه ما معلمان كما بيش مي كوشيم تا راههاي گوناگون و مناسب براي ارائه مطالب درسي به فراگيران پيدا كنيم . در اين مورد روشهاي مبتني بر رايانه از جمله شيوه هاي مناسب هستند و فراگيران می توانند از فناوري تعاملي با روشهاي گوناگون استفاده كنند كه اين امر سبب خلاقيت و درگير شدن هر چه بيشتر آنها در فعاليتهاي آموزشي مي شود . در اين راه خودم به تهيه تعدادي نرم افزار آموزشي پرداختم در ساخت نرم افزار سعي كردم كه حتی الامکان نكات زير را رعايت كنم : 1- كاربرد آسان ؛ 2- مبتني بر يادگيري تعاملي ؛ 3- گويا و روان بودن ؛ 4- متناسب با سن دانش آموزان ؛ 5- در راستاي خلاقيت بودن ؛ 6- مناسب براي كارهاي گروهي ؛ 7- برخورداري از طراحي مناسب ؛ 8- مبتني برحل مسئله ؛ 9- استفاده از بازي و معما در آن ؛ برنامه هاي نرم افزار آموزشی پشتيبان فرآند ياد دهي – يادگيري و يكي از عوامل اصلي رشد و خلاقيت و تغيير رفتار فراگير در محيط يادگيري به حساب مي آيد . نكته ديگري كه در تهيه نرم افزار به آن توجه مي كردم اين بود كه از پيشنهادهاي سازنده بچه ها در تهيه نرم افزار ها استفاده مي كردم كه باعث ايجاد انگيزه و رغبت بيشتر آنها در استفاده از نرم افزار مي شد . 7- خلاقيت و نوآوري در نوع ارزشيابي و شيوه نمره گذاري : فعاليتهاي آموزشي كلاس درس مي توانند منبع مناسبي براي يافتن مسائل و مشكلات دانش آموزان و نيز چگونگي پيشرفت تحصيلي آنان باشند معلم با ارزيابي دقيق اين فعاليتها امكان ارائه باز خورد ضعف ها و قوت ها را براي خود و دانش آموزان فراهم آورد . سنجش روزانه كلاس يكي از مؤلفه هاي بسيار اساسي براي گردآوري اطلاعات مورد نياز در اين زمينه است . سنجش روزانه كلاس مي تواند شامل فعاليتهاي از قبيل پرسش هاي معلم ، تمرين كلاس ، مصاحبه ( گفتگو ) ، تكليف شب ، پرسش هاي دانش آموزان باشد مربيان اثر بخش نمي توانند خود را به آن دسته از هدف هاي آموزشي محدود كنند كه صرفاً از طريق روشهاي رايج مداد و كاغذي سنجيده مي شوند . سنجش روزانه خوب به مثابه آموزش خوب است زيرا دقيقاً با كيفيت آموزش و آنچه كه آموزش داده مي شود ؛ مرتبط است . مسلماً مهم ترين نقش آموزشگر ، آموزش محتواي كتاب درسي نيست بلكه آموزش به يادگيرندگان است حال اين آموزشگر چگونه آگاه شود كه يادگيرندگان واقعاً از مطالب آموزش داده شده چه چيزي را يادگرفته اند ؟ آموزشگران بايد براي تعيين سطح درك و فهم يادگيرندگان از فنون گوناگون استفاده كنند در هر حال ارزشيابي يكي از مؤلفه هاي مهم و حساس در فرايند برنامه ريزي درسي است زيرا هيچ فعاليت انساني خصوصاً آن دسته از اموري كه پيچيدگي و ظرافت هاي خاصي دارند نمي توانند از بررسي كيفي و بهبود مستقر فارغ باشند . بديهي است هر قدر فعاليتها و امور از حساسيت و تأثير بيشتر بر زندگي برخوردار باشند سعي مي كنيم ارزشيابي ها را دقيق تر و بر پايه اصول و معيارهاي منطقي و تعريف شده تري انجام دهيم . من نيز سعي كردم براي كاهش اضطراب امتحان و تمركز بچه ها روي كسب نمره شيوه هاي ارزشيابي خود را به طور كلي تغيير دهم . در این راه بيشتر از ارزشيابي هاي روزانه – گروهي – استفاده كردم . نمونه هايي از ارزشيابي هاي انجام گرفته را در زير عنوان مي كنم : 1- در مواردي كه نوع سئوالات به بحث و مشورت براي يافتن پاسخ نياز دارد اعلام مي كنم امتحان به صورت گروهي ( 3 نفره ) صورت خواهد گرفت . دانش آموزان را به صورت تصادفي يا بر اساس حروف الفبا وفهرست كلاس يا به صورت هاي ديگر كه گروهها نا هماهنگ باشند گروه بندي و سئوالات را به آنها مي دهم كه با هم به بحث و تبادل بپردازند و نمرات را به صورت تیمی محاسبه می کنم . 2- در پايان يك جلسه اعلام مي كنم براي آزمون هفته آينده شما سئوال طراحي كنيد و امتياز بگيريد و البته توضيح مي دهم كه چه فصلهايي از كتاب چند سئوال و . . . سپس از ميان سئوالات طرح شده 10 سئوال را جدا كرده و براي امتحان تكثير و توزيع مي كنم . ( باور کنید در بعضی موارد سئوالات طراحی شده بسیار عالی و به صورت استاندارد بود . ) 3- بيشتر سؤالاتم را در قالب داستان ، خاطره و تصوير بيان مي كنم كه علاوه بر زيبايي باعث افزايش خلاقيت دانش آموزان مي شود . 4- بچه ها را به حياط آموزشگاه برده و يك فعاليت به آنها مي دهم در حين انجام فعاليت با تهيه چك ليستي از فعاليتهاي آنها ارزشيابي به عمل مي آورم . 5- در ارزشیابی های پایانی به جای پافشاری بی مورد روی نکات ریز کتاب روی نکات کلی و کلیدی کتاب درسی که یادگیری آنها در حیطه دانشی قرار دارد تأکید می کنم . 6- یک صندوق ذخیره نمره در دفاتر شاخص برای بچه ها اختصاص می دهم که فعالیت های خلاقانه در سرکلاس در آزمایشگاه داشته اند و در پایان ترم به نمرات مستمر آنها نمره ای اضافه می کنم . با این روش بچه های کلاس من هیچ وقت از شنیدن نام امتحان مضطرب نمی شوند و با آرامش کامل به سئوالات پاسخ می دهند ، بدون آنکه فقط به فکر کسب نمره باشند . 8- خلاقيت و نوآوري در نحوه ارائه تكاليف به دانش آموزان نكته ي ديگري كه بسيار حائز اهميت است چگونگي ارائه تكاليف به دانش آموزان است الزام دانش آموزان به رعايت موارد مورد نظر در انجام تكاليف ، ناظر به استفاده سودمند از تمرين شب و نهايتاً حركت دانش آموز در مسير فرايند آموزش است . لذا اگر اين الزام در هر موردي نتيجه معكوس به بار آورد ضمن بي انگيزگي دانش آموز او را به فرار از اين مقوله وا مي دارد . برخي از همكاران بيش از آنكه محتواي تكاليف انجام شده را مورد ارزيابي قرار دهند نسبت به ظاهر تكليف و زيبايي آن وسواس بيش از حد دارند بايد توجه داشت كه از سالهاي پاياني دبستان و در مدرسه راهنمايي بايد جهت دهي دانش آموزان به گونه اي باشد كه تكليف در عين سادگي خوانا و قابل مراجعه سريع باشد . امروزه موضوعي كه در طراحي برنامه هاي بعد از مدرسه بايد مورد توجه ويژه قرار گيرد ويژگيها و نيازهاي دانش آموزان در هر گروه سني مي باشد طي چنين برنامه اي كودكان و نوجوانان ضمن كسب مهارت در زمينه هاي مختلف مسئوليت پذير شده و حتي برخي از آنان مي توانند دانش آموزان كوچك تر از خود را آموزش دهند . به طور كلي يك تكليف خوب و خلاقانه داراي شرايط زير است : 1- رشد حس استقلال و خود ارزشمندي ؛ 2- ايجاد زمينه هاي مناسب براي بر انگيختن حس كنجكاري ؛ 3- ايجاد زمينه مناسب براي فعاليت هاي جسماني ؛ 4- جبران ضعف دانش آموزان در دروس مختلف ؛ 5- ارتقا و رشد مهارت هاي اجتماعي ؛ مورد آخر بسيار حائز اهميت است چرا كه بيشتر كشورهاي جهان در چند دهه گذشته نگراني هاي فزاينده اي دارند در خصوص اينكه نظام آموزش و پرورش ، آمادگي كافي براي پرورش مهارت ها و دانش لازم براي كار و زندگي توأم با موفقيت را در جامعه ي پيچيده امروز به دانش آموزان تعليم نمي دهند . در ارائه تكاليف آن قدر روشهاي خلاقانه وجود دارد كه شايد نتوان در اين پژوهش کوتاه تمامي روشها را يكي يكي عنوان كنم فقط ذكر يك نكته را لازم مي دانم و آن اين است كه تكاليف مورد نظرتان را به گونه اي به بچه ها ارائه دهيد كه در حين اينكه انجام آن براي ايشان نشاط آور است شما را نيز به هدفهاي مورد نظرتان سوق مي دهد . نمونه اي از اين تكاليف عبارتند از : 1- پروژه علمي – كه عبارت است از يك آزمايش ، يك نمايش ، يك تحقيق ، جمع آوري نمونه ها ، نمايش دستگاههاي علمي و . . . پروژه ، كوشش علمي يك دانش آموز را در حيطه مورد علاقه ي خودش نشان مي دهد و او روشي ارائه مي دهد تا بتواند حاصل آن تحقيقات را نشان دهد ( فرديك و آسيموف 1996 ) به كار گيري پروژه به تقويت اين هدف ها مي انجامد : · مشاركت بيشتر دانش آموزان ؛ · خلاقيت بيشتر ، اصالت بيشتر و كيفيت بالاتر در تكاليف ؛ · نگرش مثبت تر نسبت به معلم ؛ · كار برد بيشتر مهارت هاي پژوهش و حل مسئله ؛ 2- جمع آوري نمونه هاي گياهي و جانوري در درس علوم تجربي مي توانند با برگها و گلها طرح هاي مختلف بسازند ؛ 3- ارائه تحقيق ، تهيه روزنامه ديواري ، ساخت وسيله كمك آموزشي ؛ 9- خلاقيت و نوآوري در چگونگي استراحت در كلاس درس و زنگ تفريح و چگونگي گردش هاي علمي : بر اساس تحقيقات روان شناسان يادگيري ، دانش آموزان در كلاس نبايد صرفاً شنونده درس باشند ، بلكه بايد در فعاليتهاي ديگري از قبيل خواندن ، نگارش ، مباحثه و يا حل مسئله شركت كنند . از همه مهمتر اينكه دانش آموزان بايد در فعاليتهاي فكري سطوح بالاتر مانند : تجزيه و تحليل ، آزمايش ، ارزشيابي و حل مسئله درسي و مشكلات آموزشي شركت كنند در چنين شرايطي است كه دانش آموز عملاً به يادگيري فعال مي پردازد و معنا و مفهوم درس را به درستي درك مي كند . استفاده از اين تكنيك ها در كلاس درس ، تأثير بسيار زيادي بر روند يادگيري دانش آموز دارد زيرا دانش آموز ترجيح مي دهد ، به جاي اينكه معلم تدريس كند و آنها فقط شنونده باشند ، خود نيز در برخي از فعاليتهاي آموزشي شركت كند نكته اي كه در پايان تدريس توسط بسياري از معلمان ناديده گرفته مي شود اين است كه دانش آموز نياز به استراحت كوتاهي دارد . اين استراحت به اين معنا نيست كه فضاي كلاس از حالت نظم خارج شده و دانش آموزان هر كاري كه مي خواهند انجام دهند . با استفاده از راهكارهاي زير مي توانید به ايجاد نشاط در كلاس درس و افزايش جو عاطفي مثبت با دانش آموزان كمك كنید : 1- در پايان هر مبحث درس يك استراحت كوتاه چند دقيقه اي به دانش آموزان بدهيد و در صورت امكان يك خاطره – داستان آموزنده – لطيفه و . . . براي بچه ها تعريف كنيد . 2- در بعضي از مباحث درسي كارهاي خلاقانه انجام دهيد : · در تدريس باكتري ها در مدرسه نان بپزيد و يا درمنزل بچه ها ماست و پنير درست كنند و در سر کلاس همراه نان ، آن را با بچه ها میل کنید . · در تدريس مبحث زمين شناسي به گردش علمي برويد . 3- در زنگ هاي تفريح به حياط مدرسه برويد و در مورد لزوم تغذيه سالم با آنها صحبت كنيد . حتی می توانید به آنها برنامه تغذیه بدهید و از میوه ها و سبزی جات تازه در آن برنامه استفاده کنید . 4- در بازديد از مراكز حتي المقدور بچه ها را به مراكزي ببرید كه تا به حال امكان بازديد از آنجا برايشان وجود نداشته است . 5- در قسمت هاي مختلف آموزشگاه ايستگاههاي مطالعه ، خنده ، بيشتر بدانيد و . . . قرار دهيد كه براي بچه ها آموزنده و سرگرم كننده باشد . 6- من روزهای دوشنبه هر هفته با بچه ها به حیاط رفته و مثل آنها میوه های تازه می خورم . خلاقيت و نوآوري در نوع تشويق و تنبيه دانش آموزان : يكي از اصول مهم در كار معلم به ويژه در تربيت دانش آموزان ، تناسب ويژگي او با كار اوست . معلم دراين كار واسطه اي بين خدا و دانش آموز است كه مي خواهد يكي از ويژگيهاي خدا را به آنها منتقل كند بر همين اساس ، معلم خود بايد خدا را با همين رويكرد بشناسد تا بتواند آن را به ديگران منتقل سازد معلمي كه الگوي رابطه اش با خداوند محبتي نباشد ، نمي تواند به خوبي دانش آموز با محبتي تربيت كند . همچنين معلم بايد احسان شناس خوبي باشد لازم است گونه هاي متفاوت احسان خدا را بشناسد و درجاي مناسب آنها را براي دانش آموزان بيان كند . بعد ديگر اين موضوع ، رابطه معلم با دانش آموز است معلمي كه مي خواهد احسان خداوند را براي دانش آموزان بيان كند بايد خود نيز اهل احسان به دانش آموز باشد معلم در اين رابطه مجراي انتقال احسان خداوند به دانش آموز است كسي كه اهل بدي است ، رابطه اي خشك و خشن با دانش آموز دارد ، در انتقال لطف و احسان خداوند موفقيت چنداني نخواهد داشت[14] . تشويق و تنبيه در جاي خود مفيد و به جا مي باشد . اما بهتر است براي كم كردن ترس و اضطراب دانش آموزان و افزايش قدرت يادگيري و خلاقيت در ايشان از تنبيه هايي استفاده كنيم كه به شخصيت دانش آموزان در اين سن خدشه اي وارد نشود . من در شروع سال تحصيلي در كلاس درس خود قوانيني را وضع كردم و آن قوانين را روي تابلوي مخصوصي نوشتم و در معرض ديد دانش آموزان قرار دادم اين قوانين شامل قوانين كار گروهي ( اعم از مسئوليت پذيري ، وقت شناسي در انجام تكاليف و رعايت نظم و دقت و . . . ) و قوانين انضباطي كلاس درس ( اعم از رعايت نظم و انضباط دركلاس ، سكوت و . . . ) و قوانين آموزشي ( اعم از مطالعه درس ، دقت و تمركز در كلاس درس ، انجام تكاليف و جمع آوري اطلاعات و . . .) بود از بچه ها خواستم تا اين قوانين را در كلاس درس رعايت كنند و در صورت عدم انجام آنها جريمه خواهند شد اين جريمه علاوه بر كسب نمره منفي شامل جريمه نقدي نيز مي شود كه اگر اشتباه از جانب گروه باشد كل بچه ها مؤظف به پرداخت آن هستند . قلكي تهيه كردم و جريمه هاي بچه ها را در آن جمع آوري كردم در پايان هر ماه نيز با جريمه هاي جمع آوري شده براي گروههايي كه عملكرد بهتري داشتند و به تعداد تعيين شده كارت تشويق دريافت كرده بودند ، جوايزي تهيه می شد . استفاده از اين راهكار نتايج خوبي هم در بر داشت كه عبارتند از : 1- افزايش حس مسئوليت پذيري در فعاليتهاي گروهي ؛ 2- تلاش بيشتر براي كسب امتياز بيشتر و دريافت جايزه ؛ 3- كم شدن اضطراب ناشي از تنبيه شدن توسط معلم ؛ 4- مقيد شدن به رعايت قوانين در كلاس درس ؛ 5- افزايش شادي و نشاط در كلا س ؛ 6- تمركز دانش آموزان در روي مطالب درسي و در نهايت ايجاد خلاقيت در ايشان ؛ ارائه خلاقيت و نوآوري دانش آموزان در انتخاب يك موضوع ويژه و ارائه طرح در مورد اصلاح الگوي مصرف : خلاقيت از ديدگاه سازماني يعني ارائه فكر و طرح نوين براي بهبود و ارتقا كيفيت يا كميت فعاليت هاي سازمان ؛ مثلاً افزايش بهره وري ، افزايش توليدات يا خدمات ، كاهش هزينه ها ، توليدات يا خدمات از روش بهتر ، توليدات يا خدمات جديد و غيره و ابتكار عبارت است از ايده نو و تازه اي كه قبلاً وجود نداشته است . از نامگذاري سال 1388 به نام سال اصلاح الگوي مصرف استفاده كردم تا به عنوان يك دبير علوم نقش كوچكي در اين راه داشته باشم فقط مشكلي كه در شروع سال با آن مواجه بودم عدم درك دانش آموزان از اصلاح الگوي مصرف بود چرا كه آنان درست مصرف كردن را فقط در خاموش كردن لامپ هاي اضافي مي دانستند و نه چيز ديگر بعد از حل كردن اين مشكل از دانش آموزان خواستم تا طرح هاي خلاقانه خود را در اين زمينه به من ارائه دهند طرح هايي را كه در مدرسه به مرحله اجرا درآورديم به طور خلاصه در موارد زير بيان مي كنم : 1- راهكارهاي ارائه شده در كلاس درس : · انتخاب یکی از دانش آموزان به عنوان مأمور انرژی در کلاس و دادن مسئولیت اجرایی به ، او در تنظیم دمای کلاس ، تنظیم روشنایی کلاس و ... · نصب دماسنج در كلاسهاي درس براي تنظيم دما بين (20تا 25 ) درجه سانتي گراد . · انتخاب يكي ديگر از دانش آموزان به عنوان مأمور مصرف وسايلي مثل ماژيك ، كاغذ و . . . · درست كردن وسايلي كه به كم كردن انرژي در كلاس درس و خارج از آن كمك مي كند و برگزاري نمايشگاه از اين وسايل ( اين وسايل آن قدر ساده و تأثير گذار بود كه مورد توجه همه قرار گرفت . · رعايت مديريت زمان مثل ورود و خروج به موقع به كلاس درس و تنظيم ساعت هاي تدريس بحث هاي گروهي ، امتحان و . . . · نزديك كردن ميز و صندلي ها به هم در فصلهاي سرد سال كه بچه ها به اين صورت احساس گرماي بيشتري مي كنند البته به شرطي كه بیماری واگیر نداشته باشند . 2- راهكارهاي ارائه شده در آزمايشگاه : · استفاده از آبفشان در انجام آزمايشها و نگهداري آبهاي اضافي و قابل استفاده برای آزمایشهای بعدی · دور نریختن مواد مصرفي در آزمايشگاه كه دچار تغيير شيميايي نشده اند و دورباره قابل استفاده اند راهكارهاي ارائه شده در خارج از كلاس درس : · ارائه تحقيق در مورد كشورهايي كه در اصلاح الگوي مصرف پشرفتهاي قابل توجه داشتند و راهكارهاي آنها ؛ · تحقيق در منزل خود در مورد اينكه از چه راههايي انرژي هدر مي رود و چگونگي كم كردن آنها ؛ · ساخت وسايل كمك آموزشي ساده با استفاده از وسايل دورريختني ؛ · برگزاري مسابقات نقاشي ، كاريكاتور . . . در مورد اصلاح الگوي مصرف ؛ · نصب موكت روي ديوارها براي چسباندن تحقيقات ، روزنامه ها به جاي نصب آن ها روي ديوار براي كم كردن هزينه رنگ آميزي ؛ . . [10] تکنولوژی آموزشی 3 ، دوره بیست و سوم ، آذر ماه 1386 ، شماره 3 ، ص 24 و 25 . . [14] رشد آموزش راهنمایی ، دوره پانزدهم ، فروردین 89 ، شماره 81 ، ص 14
توصيف وضعيت موجود و تشخيص مسأله مي دانيم كه در سالهاي اخير ، برخي از كشورهاي مسلمان در حال توسعه ، با استفاده از نوآوري هاي آموزشي نظير تلفيق رشته هاي درسي ، بهره گيري از علم و فناوري ، توسعه پژوهش در آموزش ، ايجاد مدارس هوشمند و مجازي ، توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات در مدرسه ها و . . . توانسته اند ، بسياري از موانع را از ميان بردارند و از آموزش و پرورشي پيشرفته برخوردار شوند . نتيجه تجربيات اين كشورها نشان مي دهد كه در امر آموزش، تغيير و نگرش معلمان ، بسيار مؤثر تر از توسعه ي ابزارهاي جديد آموزشي است . به ديگر سخن تحول در آموزش و پرورش بايد از معلم و كلاس درس شروع شود[1] . اينجانب ندا خداداده دبير علوم تجربي شاغل در منطقه بيستون هستم كه مدت 9 سال است به عنوان دبير علوم متصدي آزمايشگاه و معاون آموزشي مشغول به خدمت هستم . چند سالي است كه بحث پرورش خلاقيت در مدارس به گوش مي خورد و تمامي دست اندركاران امر آموزش به گونه اي در تكاپو هستند تا براي پرورش خلاقيت دانش اموزان كاري انجام دهند . اين تلاشها عبارتند از برگزاري كلاسهاي آموزشي ضمن خدمت براي معلمان و مربيان ، ارائه كتابها و مقالاتي در اين زمينه به معلمان ، تغيير روشهاي تدريس ، تغيير در كتابهاي درسي و . . . تمام اين تلاشها در جاي خود خوب و مفيد بوده و خواهد بود اما آيا ما دبيران در مدارس خود بايد به دنبال دانش آموز خلاق بگرديم يا اينكه مي توانيم با استفاده از روش هايي روح مرده خلاقيت را در دانش آموزان خود زنده كنيم . آموزشگاهي كه در ( سال تحصيلي 89 – 1388 ) در آن مشغول به خدمت مي باشم مدرسه اي است تازه ساز ( تأسيس 1384) با سه طبقه مجزا و داراي امكاناتي نسبتاً مطلوب با 6 كلاس درس كه از هر پايه تحصيلي 2 كلاس دارد يعني 2 كلاس اول راهنمايي – 2 كلاس دوم راهنمايي و 2 كلاس سوم راهنمايي كه من به عنوان دبير علوم پايه هاي اول و دوم راهنمايي در اين آموزشگاه مشغول به تدريس هستم . دانش آموزان شاغل به تحصيل در اين آموزشگاه در چندين نقطه مختلف شهر ساكن هستند ، چرا كه اين مدرسه در كارخانه قند بيستون واقع شده است بنابراين بچه هاي ساكن در شهر بيستون ، منازل سازماني كارخانه قند بيستون و روستاهاي اطراف همگي براي تحصيل به اين مدرسه مي آيند . بنابراين مي توان گفت از فرزندان هر قشر جامعه ( كارمند ، كارگر ، كشاورز ، شغل آزاد و . . . ) را مي توان در اين مدرسه يافت . اين آموزشگاه به صورت هيأت امنايي اداره مي شود و داراي 154 دانش آموز مي باشد و داراي يك مدير معاون آموزشي و پرورشي و حدود 16 نفر كادر آموزشي مي باشد . و مدير آموزشگاه سركار خانم رشيدي از هيچ كمكي به همكاران آموزشي در جهت پيشبرد مسائل آموزشي و پرورشي دريغ نمي كند . من نيز چندين سال پياپي است كه در اين آموزشگاه مشغول به تدريس هستم و چون سال گذشته معاون آموزشي همين مدرسه بودم با موقعيت تحصيلي و اخلاقي اكثر دانش آموزان آشنايي كامل دارم . در شروع سال تحصيلي امسال ( مهر ماه 89 – 1388 ) دوره ضمن خدمتي را گذراندم با عنوان طرح غني سازي تجارب يادگيري . در طرح عنوان شده كه طي 4 روز در كانون اميد دختران كرمانشاه برگزار شد ما را با روشهاي جديد تدريس و چگونگي اجراي بهينه اين روشها در كلاس درس آشنا كردند ؛ هر چند مشابه اين دوره ها چندين سال متوالي است كه توسط دست اندركاران فرايند آموزش برگزار مي شود اما چيزي كه اين طرح را با بقيه دوره ها متفاوت مي كرد اين بود كه از هر ناحيه و منطقه فقط يك آموزشگاه انتخاب شده بود تا اين طرح در آن به طور آزمايشي به اجرا در آيد و ما معلمان شاغل در اين مدارس موظف شديم كه اين طرح را به طور كامل در كلاسهاي درس به اجرا درآوريم و هر ماه گزارش كار خود را از پيشبرد طرح در اختيار سر گروه محترم استان قرار دهيم و خوشبختانه اجراي آن نقطه شروعي شد براي پرورش روح خلاقيت در ميان دانش آموزان و حتي خودم . من بايد كلاسهاي درس خودم را متحول مي كردم . دانش آموزان خود را متحول مي كردم و در نهايت از يك كلاس معمولي كلاسي خلاق مي ساختم . نقطه مثبت ديگري كه كار من داشت اين بود كه كلاسهاي درس من با دانش آموزان پايه اول راهنمايي بود ، يعني دانش آموزاني كه براي اولين بار به دوره راهنمايي آمده بودند و من به راحتي مي توانستم طبق روش خودم با آنها كار كنم بدون آنكه آنها با دو گانگي روش رو به رو شوند . 2 كلاس اولي كه مشغول به تدريس در آن بودم هر كدام داراي 28 نفر دانش آموز بود . از كل اين 56 نفر دانش آموز 3 نفر دانش آموز مردود داشتم كه در مقايسه با كل بچه ها رقم اندكي بود . از لحاظ موقعيت فيزيكي كلاسهاي درس آنها در طبقه دوم آموزشگاه و روبروي هم قرار داشت . از نظر ابعاد نيز كلاسهاي درس بزرگ و مناسب است و ميز و نيمكت ها به صورت صندلي هاي تكي است كه به راحتي جا به جا مي شود و سبك است . در شروع سال تحصيلي سعي كردم از نظر عاطفي خود را خيلي سريع به بچه ها نزديك كنم به طور كه خيلي خوب به خواسته هاي من پاسخگو باشند . با توجه به معدل سال قبل دانش آموزان ( دوره پنجم ابتدايي ) و محاسباتي كه انجام دادم تقريباً به اين نتيجه رسيدم كه وضعيت تحصيلي دانش آموزان در حد متوسطي قرار داشت ، اما چيزي كه براي من حائز اهميت بود وجود دانش آموزان خلاق بود كه در شروع سال تحصيلي كاملاً مطمئن شدم كه به جز تعدادي انگشت شمار وجود آنها كاملاً كمرنگ بود . من نبايد به دنبال مقصر مي گشتم چرا كه شايد خود من نيز زنجيره اي كوچك از آن تعداد زياد تقصير كاران بودم. دختر كوچكي دارم ( سه ساله ) كه هميشه من و همسرم از خراب كردن وسيله ها توسط او گله منديم . چرا كه علاوه بر اسباب بازي ها هيچ يك از وسايل منزل ما از دست او در امان نيستند ، خود من هميشه وسايل را از دست او پنهان مي كردم تا شايد سالم بماند . تا اينكه روزي هر دوي ما مشتركاً مشغول تماشاي برنامه اي بوديم كه در آن روانشناسي در مورد خلاقيت كودكان صحبت مي كرد تا آنجا كه به اين نكته اشاره كرد كه ما پدرها و مادرها هميشه به بچه هايي افتخار مي كنيم كه وسايلي كه براي آنها خريده ايم سالم و دست نخورده باقي مانده است غافل از اينكه ما خودمان روح خلاقيت را در فرزندانمان كشته و نابود كرده ايم ، بگذاريد بچه ها پاره كنند و بشكند و خراب كنند تا اين گونه تجربه كند و با محيط اطراف خود آشنا شود تا فردا بتواند همان چيزي را كه خراب كرده است دوباره بسازد . از آن روز به بعد من هم سعي كردم تا ديد خود را نسبت به اين مسأله اندكي تغيير دهم حتي خود من زماني كه تازه كار كردن با رايانه را آموخته بودم شايد به دفعات با آن دچار مشكل مي شدم و هر بار مجبور بودم هزينه اي را صرف تعمير آن كنم تا وقتي كه به خوبي كار كردن با آن را فرا گرفتم . پس به قول حافظ : بيا تا گل برافشانيم و مي در ساغر اندازيم فلك را سقف بشكافيم و طرحي نو در اندازيم . گرد آوری اطلاعات (شواهد 1) خلاقيت ( creativity[2] ) از نظر علمي داراي سه معني است : · خلاقيت بكارگيري توانايي هاي ذهني براي ايجاد يك فكر يا مفهوم جديد است . · خلاقيت يعني توانايي پرورش يا به وجود آوردن يك انگاره يا انديشه جديد . · خلاقيت يعني توانايي ارائه راه حل جديد براي حل مسائل . اما يك انسان خلاق ، نوآوري مي كند . منظور از نوآوري ( Innovation[3] ) خلاقيت متجلي شده و به مرحله عمل رسيده است به عبارت ديگر نوآوري يعني انديشه خلاق تحقق يافته ، نوآوري همان ارائه محصول ، فرآيند و خدمات جديد است . نوآوري در آموزش به معناي احيا و باز سازي و ايجاد تغييراتي است كه سبب تحول در نظام آموزشي موجود و بهينه سازي و ارتقاي كيفي آموزشي در مدرسه مي شود . اين تغييرات ناظر بر محتواي آموزشي ، روشهاي تدريس و بهره گيري از فناوري هاي جديد است . در واقع نوآوري انديشه اي است قابل پرورش و كوششي است اصولي و آگاهانه كه رسيدن به آن مستلزم خودباوري ، دانايي ، دقت و پشتكار معلم است به عبارت ديگر نوآوري را مي توان فرآيندي برخاسته از يك عقيده و فكر خلاق دانست كه پس از تكميل ، به نتيجه نهايي و مطلوب مي رسد چنين رويكردي بايد درمعلمان ما تقويت و حمايت شود . در فرايند نوآوري بايد به روابط بين آموزش و برنامه درسي ، روش ها و مهارت هاي ياد دهي و يادگيري ، امكانات و شرايط محيطي توجه كرد ، به طوري كه روشهاي نو ، علاوه بر اصلاح وضعيت قبلي ، با ارزش ها و هدف هاي عمومي تعليم و تربيت كشور مطابقت داشته و پاسخگوي نيازهاي خاص مربيان و معلمان باشد و نتايج مثبت نوآوري ، سبب افزايش انگيزه و ارتقاي سطح علمي و توانايي عملي معلمان و دانش آموزان شود و آنان را هر چه بيشتر به خود باوري و انجام فعاليت هاي ابتكاري و پژوهشي تشويق كند[4] . با توجه به ضرورت مسئله در اولين شوراي دبيران مدرسه از تصميم خود صحبت كردم و از مدير و معاونين و ديگر معلمان ( چرا كه در بعضي مسائل بچه ها را به دبيران ديگر ارجاع مي دادم ) خواستم تا با من همكاري كنند و عنوان كردم كه براي اجراي طرح به كمك همه نياز دارم . نظير همين جلسه را نيز با اولياي دانش آموزان برگزار كردم و از ايشان نيز قول همكاري گرفتم در مرحله سوم پرسش نامه هايي را با كمك مشاور مدرسه و با استفاده از كتابهاي مربوط تهيه كردم و در اختيار دانش آموزان قرار دادم تا ميزان خلاقيت را در آنها بسنجم . بعد از بررسي پرسش نامه هايي كه كاملاً به صورت علمي تهيه شده بود متوجه شدم كه متأسفانه درصد قابل توجه ، از آن حدي كه من فكر مي كردم بسيار كم تر بود و مي توان گفت اين مقدار از نصف پايين تر بود . پرسش نامه ها و تست هاي خلاقيت در پيوست ضميمه مي باشد . ( پيوست شماره 1 ) اما چيزي كه مرا براي اجراي طرح اميدوار مي كرد علاقه بچه ها و خودم براي ايجاد تحول در كلاس درس بود چرا كه به عقيده من هميشه علاقه است كه حرف اول را در انجام امور مي زند . در مرحله چهارم شروع به مطالعه كردم . در كنار بررسي كتاب هاي درسي ، تعدادي كتاب روانشناسي و كتاب هاي مربوط به پرورش خلاقيت و . . . تهيه كرده بود و به مطالعه پرداختم . با توجه به مطالعاتي كه انجام دادم خصوصيات ذهني افراد خلاق عبارت است از : · كنجكاوي · دادن ايده هاي زياد درباره يك مسأله ؛ · ارائه ايده هاي غير عادي ؛ · توجه جدي به جزئيات ؛ · دقت و حساسيت نسبت به محيط به خصوص به نكاتي كه درنظر ديگران عادي به شمار مي روند ؛ · روحيه انتقادي ؛ · علاقه وافر به آزمايش كردن و تجربه ؛ · نگرش مثبت نسبت به نوآفريني ؛ و خصوصيات عاطفي اين افراد عبارت است از : · آرامش و آسودگي خيال ؛ · شوخ طبعي ؛ · علاقه به سادگي و بي تكلفي در نوع لباس و جنبه هاي گوناگون زندگي ؛ · دلگرمي و اميد به آينده ؛ · توانايي برقراري ارتباط عميق و صميمانه با ديگران ؛ · اعتماد به نفس و احترام به خود ؛ · شهامت ؛ خصوصيات اجتماعي اين افراد نيز عبارتند است از : · پيش قدمي در قبول و رویارویی با مسائل · قدرت جلب حس اعتماد و اطمینان دیگران · مسئولیت پذیری كاري كه من مي توانستم انجام دهم اين بود كه باعث تقويت خصوصيات ذهني اين افراد شوم يا آنها را در افراد عادي بارور كنم . موانع خلاقيت در محيط مدرسه : 1-تأكيد زياد بر نمره دانش آموز به عنوان ملاك خوب بودن اين مسئله يكي از شايع ترين موانع رشد خلاقيت به شمار مي رود هنگامي كه دانش آموز احساس كند تنها چيزي كه اهميت بيشتري دارد و ملاك خوب بودن شمرده مي شود نمره بالاست و نه چيزي ديگر در نتيجه كسب نمره بيشتر به خودي خود براي وي حكم مهمترين هدف را پيدا مي كند و بنابراين او تنها در جهت به دست آوردن آن مي كوشد . 2- روش هاي تدريس سنتي و مبتني بر معلم محوري · به كارگيري افراطي روشهاي سنتي كه در آنها غالباً معلم نقش محوري را در كلاس ايفا مي كند و بيشتر مبتني بر سخنراني و استفاده از مهارت هاي كلامي است سبب مي شود دانش آموز در فرايند تدريس و يادگيري و ايفاي نقش فعال فرصت مشاركت كمتري را پيدا كند . دانش آموزي كه در اين نوع سيستم تحصيل كرده مجالي براي بروز استعدادهاي خلاق نمي يابد و به تدريج تحرك و پويائي خود را از دست مي دهد . 3- عدم شناخت معلم نسبت به خلاقيت · در بسياري از موارد آشنا نبودن معلم يا مربي با شيوه هاي پرورش خلاقيت دانش آموزان خود به تنهايي يك مانع بزرگ در اين زمينه محسوب مي شود معلمي كه شناخت صحيحي از ماهيت خلاقيت ، موانع و روشهاي پرورش نداشته باشد ، بديهي است نه تنها نمي تواند اقدامي براي بروز استعداد هاي خلاق دانش آموزان خود در كلاس انجام دهد بلكه ممكن است ناآگاهانه و به مرور زمان كلاس درس خود را در محيطي تبديل كند كه در آن خلاقيت دانش آموز سركوب مي شود . 4- فقدان حداقل امكانات لازم براي انجام فعاليتهاي خلاق دانش آموزان · هر چند بسياري از فعاليتهاي خلاق نيازمند هزينه ها و امكانات خاصي نيست و اغلب آنها با اندكي تغيير در روشهاي تدريس و استفاده بهينه امكانات و فضای آموزشي موجود در مدارس قابل اجراست . اما گاهي فقدان اين حداقل امكانات لازم سبب مي شود كه انجام برنامه هاي پرورش خلاقيت در كلاس و مدرسه با مانع يا شكست روبرو شود اين كمبودها در بسياري از موارد تأثيري مخرب در علاقه و انگيزه دانش آموزان براي شركت در اين برنامه ها مي گذارد . 5- اهداف و محتواي كتاب هاي درسي · موضوع اهداف و محتواي درسي مبحثي بسيار گسترده است و از جوانب مختلف قابل بررسي مي باشد اما در اينجا تا اين حد به آن اشاره مي شود كه چنان چه در يك نظام آموزشي كتاب درسي به عنوان مهمترين و تنها منبع تدريس و آموزش مورد استفاده قرار گيرد و در عين حال در ميان اهداف و محتواي آن چيزي به عنوان پرورش خلاقيت منظور نشده است مسلماً دانش آموز آزادي عمل و توانايي لازم را نخواهد داشت كه پا را از چهار چوب كتاب درسي خود فراتر بگذارد و در نتيجه او مي آموزد تا صرفاً در محدوده كتاب درسي خود بينديشد و نه بيشتر . 6- عدم توجه به تفاوت هاي فردي دانش آموزان · در نظر نگرفتن اين واقعيت كه هر دانش آموز در عين اشتراكاتي كه با ساير دانش آموزان ديگر دارد . يك انسان منحصر به فرد است داراي استعدادها ، علايق و كشش هاي ويژه ي خود نيز می باشد ، سبب مي گردد معلم ديد و نگرشي يكسان نسبت به همه ي دانش آموزان داشته باشد اين نوع نگرش در حوزه ي پرورش خلاقيت يك مانع اساسي محسوب مي شود و به ويژه سرخوردگي دانش آموزان خلاق را به دنبال دارد . 7- عدم پذيرش ايده هاي جديد · عادت به تفكر كليشه اي راه حل هاي معمولي و تجربيات تكراري مي تواند سبب پديد آمدن نوعي ديد انتقادي در معلم و دانش آموزان در كلاسهاي درس شود كه مي توان آن را روحيه ي عدم پذيرش ايده هاي جديد ناميد . · براي دانش آموزي كه از تفكري خلاق برخوردار است و ميل به خلق ايده هاي نو و غير معمول دارد ، بسيار مأيوس كننده خواهد بود كه ايده ها و افكارش به خاطر غير معمولي بودن مورد بي توجهي معلم يا دانش آموزان قرار گيرد . 8-ارائه ي تكاليف درسي زياد به دانش آموزان · معمولاً انجام تكاليف درسي بخش عمده اي از وقت دانش آموزان را به خود اختصاص مي دهد . در مواردي كه به دانش آموزان تكاليف زيادي داده مي شود و او ناچار مي شود همه ي توان و انرژي فكري خود را براي انجام آن تكاليف صرف كند . در نتيجه فرصت و همچنين توانايي چنداني براي پرداختن به فعاليتهاي ديگر نخواهد داشت . به علاوه از آنجا كه غالباً انجام زياده از حد تكاليف درسي براي دانش آموزان چندان خوشايند نيست ، اين موضوع مي تواند سبب بي علاقگي و بي ميلي آنها نسبت به فعاليتهاي ديگر از جمله فعاليتهاي خلاقانه كه غالباً نيازمند آرامش فكري و رواني است گردد . 9- استهزاء و تمسخر به خاطر ايده يا نظر اشتباه · در كلاسهاي درس زياد اتفاق مي افتد كه دانش آموزي به دليل مطرح كردن يك نظر اشتباه يا ايده ي نادرست يا عجيب و غريب از طرف معلم يا دانش آموز هم كلاسي خود مورد تمسخر و استهزا قرار گيرد . براي دانش آموزی كه گرايش هاي خلاقانه دارد آن نوع برخورد ديگران حكم توبيخ و تنبيه را دارد در نتيجه احتمال دارد اين دانش آموز به تدريج بياموزد كه ايده هاي خود را از ترس اينكه ممكن است اشتباه باشد و مورد استهزاي سايرين قرار گيرد اساساً به زبان نيارود و آن را در درون خود سركوب كند . اجراي راه جديد و نظارت بر آن : بيش از 40 سال است كه پژوهشگران تلاش كرده اند ميزان تأثير مدرسه را بر پيشرفت تحصيلي دانش آموزان اندازه گيري كنند و غالباً به اين نتيجه رسيده اند كه ويژگيهاي زمينه اي دانش آموز ( مانند نژاد ، تحصيلات والدين و در آمد خانواده ) نسبت به آن چه در مدرسه انجام مي دهند تأثير بيشتري بر پيشرفت تحصيلي آنان دارد . يكي ازمعروفترين مطالعاتي كه در اين زمينه انجام شده است مطالعه كلمن[5] (1966) است . در عين حال برخي از پژوهشگران كه مطالعه كلمن را دنبال كرده اند ، به اين نتيجه رسيده اند كه تأثيرات مدرسه بر پيشرفت تحصيلي دانش آموزان بيش از ويژگيهاي زمينه اي آنان است . پژوهش هاي اخير نيز از اين يافته كه مدرسه ها ( به ويژه معلمان ) تأثير معني داري بر پيشرفت و يادگيري دانش آموزان دارند ، حمايت مي كند . ويليام ساندرز[6] طي كارش در زمينه نظام سنجش ارزش افزوده تنسي دريافت ، اثر بخشي ( ويژگي هاي ) معلم ، چندين برابر با اهميت تر از ويژگيهاي زمينه اي دانش آموزان بر پيشرفت تحصيلي آنان است . علاوه بر اين مارزانو[7] نيز پس از تركيب پژوهش هاي 35 سال اخير به نتيجه اي مشابه در اين زمينه دست يافت بنابراين امكان دارد كه تفاوت و تضاد در يافته هاي پژوهشي به عمل آمده در اين زمينه ناشي از سطح تحليل هاي آماري باشد كه روي اطلاعات جمع آوري شده انجام گرفته اند . در نتيجه ، احتمالاً تأثير نسبتاً كم مدرسه بر پيشرفت تحصيلي دانش آموزان ، ناشي از دشواري جمع آوري تأثيرات در سطح كلاس درس نسبت به مدرسه است . بنابراين ، احتمالاً تجزيه و تحليل اطلاعات جمع آوري شده در سطح كلاس ، بهتر مي تواند تأثير ويژگيها در مدرسه را بر پيشرفت تحصيلي دانش آموزان نشان دهد[8] . در هر حال من كاملاً مطمئن هستم كه اگر چه تحول واقعي در آموز ش و پرورش نيازمند تغيير و تحول در همه اركان است . با اين وصف معلمان مي توانند با استفاده از روش هاي جديد و مبتكرانه ، فرايند ياد دهي را از شكل سنتي و غير فعال به فرايند ياد دهي و ياد گيري فعال تبديل كنند . فرايندي كه در آن معلم طراح و راهنماي برنامهآموزشي و دانش آموزان مسئول و مجري فعاليتهاي يادگيري هستند . در اين رويكرد ، دانش آموزان ديگر ، مطالب را مستقيماً از معلم دريافت نمي كنند بلكه خود به جمع آوري و تحليل اطلاعات مي پردازندو خود در نتايج حاصل در موفقيت هاي آموزشي كلاس درس شريك و سهيم هستند . از اين رو از روحيه اي شاد و با نشاط برخوردارند و از فعاليت هاي آموزشي لذت مي برند . به اين ترتيب معلم نوآور مي تواند دانش آموزان را افرادي فعال ، متفكر ، كنجكاو ، خلاق و علاقمند به مطالعه مستمر بار آورد كه هدف رويكردهاي جديد آموزشي نيز همين است . ) با توجه به مطالب ارائه شده قبل از اجراي طرح بايد موانع خلاقيت در خانواده ها را نيز از بين برده و يا لااقل آنها را به حداقل مي رساندم . اين موانع عبارت بودند از : 1-تأكيد بيش از حد والدين بر هوش و حافظه ي كودك ؛ 2-ايجاد رقابت ميان كودكان ؛ 3-تأكيد افراطي بر جنسيت كودك ؛ 4-قرار دادن قوانين خشك و دست و پاگير در منزل ؛ 5-عدم آشنايي والدين با مفهوم واقعي خلاقيت ؛ 6-انتقاد مكرر از رفتارهاي كودك ؛ 7-بيهوده شمردن تخيلات كودك ؛ 8-عدم شناسايي علائق دروني كودك ؛ 9-عدم وجود حس شوخ طبعي در محيط منزل ؛ 10-تحميل نقش بزرگسال به كودك ؛ تمام كودكان قبل از مدرسه داراي استعداد خلاقيت در عالي ترين حد خود هستند وهنر والدين و معلمان خاموش كردن و سركوب كردن اين استعدادها است ! بهتر است بدانيد كودك خلاق كودكي است كه با جوابهاي سطحي شما قانع نمي شود . به اعتقاد تورنس[9] خلاقيت در كودكان در سه سالگي افزايش مي يابد و تا چهار تا چهار و نيم سالگي به اوج خود مي رسد . اما در پنج سالگي ورود به آمادگي ناگهان سقوط مي كند . وظيفه من در اينجا از بين بردن موانع خلاقيت و تغيير در روشهاي تدريس در موارد زير بود : 1-ايجاد خلاقيت در شيوه مديريتي كلاس درس : براي اين طرح بايد در درجه اول مديريت خوبي بر كلاس داشته باشيد تا بتوانيد از زماني كه با دانش آموزان در کلاس درس هستيد حداكثر استفاده را ببريد من كليدهايي دارم كه مي تواند به شما كمك كند مديريت خوبي در كلاس خود داشته باشيد : · همه به محرك نياز داريم ، تشويق بهترين محرك است . · سعی کنید همیشه چشم به داشته های دانش آموزان بدوزید ، نه به نداشته های آنان . · انتقاد سازنده را هميشه با بيان يكي از ويژگيهاي مثبت دانش آموز آغاز كنيد . · رفتار را سرزنش كنيد نه شخصيت را . مثلاً بگوئيد شما را دوست دارم اما كار شما را دوست ندارم . · براي تسلط بر دانش آموزان ابتدا بايد بر خودمان مسلط باشيم . · همه شاگردان را حد متوسط بدانيم و انتظار معجزه از آنها نداشته باشيم . · در وجود دانش آموز ضعيف و يا بد ، خوبي ها را بجوييد و آنها را تقويت كنيد . · هرگز دانش آموز را به كاري كه نمي تواند ، تهديد نكنيد ، چرا كه او طرف برنده خواهد شد . · فرمول تنبيه را پاك كنيد و فرمول تشويق را جايگزين كنيد . · بهداشت كلامي خود را رعايت كنيد . · دانش آموزان آن گونه كه ما مي خواهيم نمي شوند بلكه آن گونه كه هستيم مي شوند . · براي رسيدن به هدف هاي خود در كلاس مثبت فكر كنيد . · براي اثر گذاري بر دانش آموزان ابتدا بايد به خواسته هاي آنها توجه كنيد . · ياد ندهيم ، از هم ياد بگيريم حاكم شدن يک سليقه نه شدني است و نه مطلوب . · چشم دانش آموزان به رفتار ما و گوش آنها بر گفتار ماست . · بهترين پادزهر معلم براي بدرفتاري دانش آموز اين است كه مايل باشد به دانش آموزكمك كند . · براي آنكه به ذهن دانش آموز راه يابد ابتدا بايد به دل او راه پيدا كنید . 2- ايجاد خلاقيت در تغيير روشهاي تدريس : روشهاي تدريس بسيار متنوع اند و در منابع گوناگون شرح داده شده اند . اما روشهاي مناسب براي هر برنامه درسي به تناسب اصول ، اهداف و رويكردهاي آن انتخاب و توصيه ميشوند . توصيه ي روشهاي متفاوت براي تدريس سبب مي شود كه هر يك از معلمان بتوانند با توجه به امكانات و توانايي هاي خود روش مناسبي را براي آموزش انتخاب كنند اصول زير شما را در انتخاب روش راهنمايي مي كند : 1-تأكيد بر انجام فعاليتهاي متنوع توسط دانش آموزان و محو كردن مسئوليت يادگيري به آنها ؛ 2- تأكيد بر نقش نظارتي و هدايتي معلم و كاستن از نقش او به عنوان انتقال دهنده دانش ؛ 3-توجه به پرورش روحيه انتقادي در دانش آموزان ؛ 4-اهيمت دادن به كار گروهي ؛ 5-توجه داشتن به تفاوتهاي فردي ؛ 6-در هم تنيدگي آموزش و ارزش يابي ؛ 7-استفاده بهينه از زمان و مكان براي آموزش بهتر ؛ 8-ايجاد فضاي نشاط آور در كلاس درس ؛ 9-تأكيد بر تسلط دانش آموزان بر فرايند يادگيري ؛ در درسي كه من عهده دار تدريس آن بودم يعني درس علوم تجربي اين اصول عبارتند از : 1-درنظر گرفتن دقيق اهداف برنامه درسي ؛ 2-در نظر گرفتن سطح دانش آموزان؛ 3-مشاركت دادن دانش آموزان در انجام فعاليتها؛ 4-تأكيد بر روش حل مسئله ؛ علاوه بر موارد فو ق توانايي معلم نيز در انتخاب روش مؤثر است از طرف ديگر دانش آموزان هر دوره تحصيلي از لحاظ سني ويژگيهاي خاصي دارند كه اين مورد نيز در انتخاب روش تدريس تأثير مستقيم دارد . چون دانش آموزان پايه اول راهنمايي به دوره ابتدايي نزديك ترند بهتر است از روش هايي كه داراي تنوع و بازي و انگيزه محورند استفاده كرد . روشهايي كه من بر آن تأكيد داشتم و نتايج خوبي هم كسب كردم عبارتند از : 1-سفر خيالي در تدريس ساختمان اتم – آب در هوا ؛ 2-كاوشگري در تدريس اثر گرما بر حجم مواد ؛ 3-ايفاي نقش در تدريس اثر گرما بر حالت مواد ؛ 4-آموزش تفكر در تدريس دسته بندي مواد ؛ 5-الگوي ساخت گرا ( E 5 ) در تدريس انرژي ها و نيروها ؛ 6-كارت واژه ها در تدريس آب در روي خشكي ؛ 7- طرح هاي شبكه اي در تدريس جهان جانداران ؛ 8-تدريس نقاب در تدريس آدمي و ميكروب ها ؛ علاوه بر آن از روش تلفيق درس علوم و ورزش ( طرح پيشنهادي خودم در سال 1387 ) نيز بهره برداري گرفتم روش تدریس کارت واژه ها در تدریس مبحث آب در خشکی مراحل تدریس فرایند یاددهی – یادگیری ( فعالیت های معلم و دانش آموزان ) 1-آماده سازی در این مرجله به تعداد دانش آموزان کلاس کارت تهیه ، روی هر کارت یک نوشته با تصویر مربوط به درس وجود دارد . مثال : چشمه ، آبرفت ، قنات ، آب شور ، سد ، امواج ، رود ، غار ، دره ، یخچال قطبی ، چاه ، یخ و دریا . کارت ها را به طور تصادفی بین دانش آموزان توزیع کنید و از آنها بخواهید کارت را به لباس خود وصل کنند . 2-پیدا کردن گمشده از دانش آموزان بخواهید به دنبال کارت هایی بگردند که با کارت آنها هم راستا باشد ( کارت های هم راستا کارت هایی هستند که با هم یک تعریف یا یک مفهوم یا ، ... را می سازند ) و پس از پیدا کردن کارت ها یک گروه تشکیل دهند . 3-بحث و گفت و گو در این مرحله اعضای هر گروه کارت ها را از لباس خود جدا کرده و آنها را کنار هم قرار می دهند و با یکدیگر درباره تعریف یا مفهوم بحث و گفت و گو کنند . 4-جمع بندی در این مرحله اعضای هر گروه کارت ها را روی یک برگه ی بزرگ چسبانده و گزارش خود را درباره ی آن تعریف یا مفهوم را زیر آن می نویسند . 5- ارائه ارزشیابی در مرحله آخر نماینده هر گروه با نصب برگه خود در روی تابلوی کلاس به ارائه آن تعریف یا مفهوم می پردازد و با طرح پرسش توجه کلاس را به موضوع مورد نظر جلب کرده و هم چنین به سئوالات معلم یا دیگر دانش آموزان پاسخ می دهد . روش تدریس ایفای نقش در تدریس اثر گرما بر حالت مواد : 1- دانش آموزان را به سه گروه تقسیم کنید . 2- محیط مناسب برای اجرای نمایش آماده کنید ( بهتر است در حیاط باشد ) . 3- یک کارگردان برای هر گروه انتخاب کنید . 4- 20 دقیقه زمان برای تمرین در نظر بگیرید . 5- صحنه آرایی را به عهده دانش آموزان قرار دهید . 6- متن نمایش های زیر را در اختیار کارگردان های سه گروه قرار دهید . گروه اول : ذوب و انجماد 1- همه شما آرام در کنار هم قرار بگیرد ، به طوری که لباس هایتان با هم تماس داشته باشند و نیز بتوانید فقط در جای خود بجنبید . جمع شما در حال گرم شدن است . این حالت گرم شدن را نوعی نشان دهید . سپس دو تا دو تا یا سه تا سه تا دستان هم را بگیرید و از جمع کم کم دور شوید . حالا راحت تر می توانید حرکت کنید . شما حالا به مایع تبدیل شدید . 2- شما که در مرحله قبل از هم دیگر دور شده بودید حالا در حال سرد شدن هستید . دوباره به هم نزدیک شوید به صورتی که حرکت شما کمی سخت شود . این حالت را ادامه داده تا لباس هایتان با هم تماس پیدا کند و در جای خود بجنبید . حال شما جامد شدید گروه های دوم و سوم را نیز به ترتیب تبخیر و میعان – تصعید و چگالش قرار دهید . پس از اجرای نمایش برگه ی آزمون را در اختیار دانش آموزان قرار دهید . 3-ايجاد خلاقيت در نحوه حضور و غياب دانش آموزان : بعد از ورود به كلاس درس و سلام و احوالپرسي از دانش آموزان و حضور و غياب از ايشان تأثير بسياري بر عملكرد مغز دانش آموزان دارد . نتايج بررسي هاي زيست شناسي نشان مي دهد كه در كلاسهايي كه جو عاطفي مثبت به وسيله معلم ايجاد مي شود يعني احترام متقابل وجود دارد ، شادي و نشاط حكم فرماست ، و محيط مملو از شوخ طبعي و از تمسخر ، ريشخند ، سرزنش و تهديد و تنبيه عاري است ، مواد شيميايي به نام آندروفين ترشح مي شوند و در خون يادگيرنده جريان مي یابد . اين ماده موجب ايجاد احساس شادماني و سرزندگي مي شود ، آستانه احساس درد بالا مي رود و دردهاي ضعیف به راحتي تحمل مي شوند و در عين حال ، چون خون حاوي آندروفين ، مغز را تحريك مي كند . در نتيجه احتمال به ياد سپردن موقعيت كلاس درس و هدف هاي يادگيري افزايش مي يابد . محیط یادگیری ( جو کلاس درس ) مثبت منفی بر عكس اگر توسط معلم يا هر عامل ديگري در كلاس ، جو منفي به وجود آيد و شرايط اضطراب و تنش را فراهم كند ، بلافاصله ماده اي به نام كورتيزول در خون ترشح مي شود . در چنين حالتي ، مغز يادگيرنده از تفكر در سطوح بالاي ذهني باز مي ماند و توجه خود را به علت ايجاد كننده تنش و اضطراب معطوف مي كند . در چنين موقعيتي مغز موقعيت به وجود آمده را به حافظه خود مي سپارد اما در ياد سپاري هدف ها و موضع گيريها ناتوان مي شود معلمان بايد توجه داشته باشند . گاهي جو منفي ناخواسته به وجود مي آيد . موجب ترشح آندروفین در خون می شود : - احساس سرزندگی به وجود می آورد . - آستانه احساس درد را بالا می برد . - یادسپاری موقعیت و هدف یادگیری را افزایش می دهد . موجب ترشح کورتیزول در خون می شود : - تفکر در سطوح بالا را مختل می کند . - مغز را از توجه به موضوع اصلی منحرف می کند . - یادسپاری موقعیت را افزایش می دهد ، اما یادسپاری هدف های یادگیری را به فراموشی می سپرد . شکل 1 – مقایسه دو جو مثبت و منفی کلاس درس و تأثیرات زیست شناختی آن بر دانش آموز بعضي از اوقات دانش آموزان به علت بيماري ، فوت بستگان و . . . مجبور به غيبت از كلاس درس مي شوند و از آنچه در كلاس درس مي گذرد بي خبر مي شوند و بعضي از معلمان بدون توجه به اين نكته روز بعد از آنها بازخواست مي کنند براي از بين بردن اين معضل . در شروع سال تحصیلی تابلويي در كلاس نصب كردم به نام تابلوي حضور و غياب و از يكي از بچه ها كه خط زيبايي دارد تقاضا كردم تا نام بچه ها را در اين تابلو بنويسد و از هر يك از بچه ها خواستم تا هر روز يك گل كاغذي همراه خود داشته باشد و بعد از ورود به كلاس درس ، آن گل را جلوي اسم خود بچسباند كه اين گل نشان دهنده حضور او در كلاس درس است من نيز بعد از ورود به كلاس با نگاه كردن به اين تابلو مي توانستم دانش آموزان غايب را شناسايي كنم وجود اين تابلو در کلاس از چند جهت مهم و حائز اهميت است : 1- صرفه جويي در زمان كلاس ؛ 2- دادن مسئوليت به دانش آموزان و افزايش اعتماد به نفس به ايشان ؛ 3- افزايش نشاط و كاهش اضطراب ؛ 4- دادن شخصیت مثبت به دانش آموزان ؛ 5- انجام گروه بندي تصادفي به وسيله رنگ گل ها ؛ بعد از نگاه كردن به تابلو و شناسايي دانش آموز غايب از هم كلاسي هايش از او خبر مي گيرم در كنار اين تابلو پاكتي قرار داشت كه در پايان كلاس درس موضوعات و مسائل مطرح شده در آن روز را داخل كاغذي نوشته و داخل پاكت مي انداختيم علاوه بر آن اگر امتحان برگزار مي شد نمونه سئوالات امتحاني و تصميماتي كه در كلاس براي جلسه بعد گرفته مي شد مثل انجام تكاليف و . . . را نيز داخل پاكت مي انداختيم در پايان جلسه پاكت را به نماينده كلاس درس داده و از او مي خواستم تا قبل از فرا رسيدن جلسه بعد اين پاكت را به دانش آموزان غايب برساند . 4- خلاقيت و نوآوري در محيط كلاس درس و چيدمان صندلي ها : ( تدريس با شروع خوب مي تواند مانع بسياري از مشكلات كنترل نشدن كلاس درس شود شيوه عمل در تدريس عاملي براي هدايت دانش آموزان است و خود موجب پيشگيري از بروز مشكلات دانش آموزان مي شود . مقررات خشک و بدون هدف و برنامه ، دردسر آفرین است . برای پیشگیری ازاین مشکل ، باید تنها مقررات خاصي را وضع كرد و اگرمقررات بيش از حد زياد باشد دانش آموزان سر درگم و جو كلاس باز دارنده خواهد بود . مقررات بايد كاملاً صريح و مشخص باشند به طوري كه دانش آموزان بدانند چه چيزي در كلاس قابل قبول و چه رفتاري منع شده است . قوانيني كه وضع مي كنيد بايد منطقي و معقول باشد و مقررات غير معقول فقط با تحت فشار قرار دادن انجام مي گيرد كه همين عمل خود باعث بي نظمي و تنش و عدم كنترل كلاس و مدرسه مي شود روي همين اصل بهتر است دلايل وضع و اجراي اين مقررات را با دانش آموزان مورد بحث قرار دهيد پس از اين كار و با اين روش مي توانيد مطمئن شويد كه دانش آموزان دقيقاً از چه مقرراتي بايد پيروي كنند[10] . در اداره خوب كلاس محيط فيزيكي كلاس اثر گذار است بعضي از عوامل كه در جلوگيري از بي انضباطي به معلم كمك مي كند عبارتند از : - شكل ظاهري كلاس ؛ - تميزي ، نور گرما و قابل تهويه بودن ؛ - مناسب بودن نيمكتهاي دانش آموزان ؛ - فضاي مناسب كلاس درس ؛ در همين راستا در شروع سال تحصيلي از دانش آموزان خواستم تا هر هفته با رعايت نظم و بر هم نزدن محيط آموزشگاه به خاطر داشتن تنوع با خلاقيت خود صندلي ها ( صندلي ها در كلاس درس تكي است ) را به سبكی متفاوت بچينند به طوري كه چيدمان گروهي بر هم نخورد 0 تدريس درس علوم به صورت گروهي است ) و رفت و آمد معلم نيز راحت باشد و علاوه بر آن همه دانش آموزان به تخته كلاس تسلط داشته باشن در پايان هر ماه هم بهترين طرح موردتشويق قرار مي گرفت نمونه اي از چيدمان صندلي ها در كلاس درس : طرح آدم : طرح گل : طرح پروانه : طرح زنجیر : طرح ساعت : طرح انگور : عواملی که باعث کسب امتیاز بیشتری می شود : · تسلط معلم به دانش آموزان ؛ · تسلط دانش آموزان به تخته کلاس ؛ · زیبایی کلاس درس ؛ · رعایت نظم ؛ 5- خلاقيت و نوآوري در انجام فعاليتهاي آزمايشگاهي : به طور كلي هدف آموزش علوم تجربي در دوره آموزش عمومي ( ابتدايي و راهنمايي ) آن است كه دانش آموزان را براي يادگيري دائمي آماده كند . به عبارت ديگر هدف كلي آموزش علوم ايجاد مهارت و توانايي كسب علم ، همراه با كاربرد آن در زندگي است كه در اصطلاح به آن سواد علمي – فناورانه گويند . بر اين اساس هدف هاي آموزشی علوم را مي توان در سه حيطه ي دانستني هاي ضروري ، مهارتهاي ضروري و نگرشهاي ضروري در نظر گرفت . در سالهاي اخير كتابهاي علوم تجربي دوره راهنمايي دچار تغييراتي شده اند كه اين تغييرات در جهت يادگيري مادام العمر دانش آموزان ، فعال ساختن ذهن آنها به كار بستن آموخته ها خارج شدن يادگيري از روشهاي سنتي انفعالي و غير فعال و به كارگيري روشهاي نوين و فعال هستند چنان چه تغييرات به وجود آمده در كتابها با تغيير در روشهاي يادگيري و ياددهي همراه نباشد به خصوص در انجام فعاليتهاي آزمايشگاهي و كارگاهي – اين تغييرات هيچ گونه سودي نخواهد داشت . يكي از روشهاي درك ارزش فعاليتهاي آزمايشگاهي و عملي در آموزش درس علوم تجربي بررسي نقش حواس در يادگيري است افراد براي يادگيري از حواس خود كمك مي گيرند در حقيقت حواس ، كانالهاي ارتباطي به شمار مي روند اگر حواس از كار بيفتد ديگر نمي توانيم با دنياي پيرامون خود ارتباط برقرار سازيم . همانطور كه فقدان يك حس ما را از دريافت برخي محرك ها محروم مي سازد بهره گيري از چندين حس به طور همزمان يادگيري ما را افزايش مي دهد ( نمودار شماره 1 ) يكي از نظريه هايي كه مي توان از آن براي تبيين تأثير بهره گيري از وسايل آزمايشگاهي و ساير رسانه ها در فرايند آموزش استفاده كرد نظريه يادگيري مشاهده اي است .ماهر روز چيزهاي زيادي را از طريق مشاهده مي آموزيم براي مثال بسياري از رفتارهايي از قبيل راه رفتن ، غذا خوردن و نظاير آن از طريق مشاهده ياد گرفته مي شوند . دانش آموزان نيز رفتارهاي معلم را مشاهده مي كنند و برخي از آنها مي آموزند هر چند فرد از طريق مشاهده ياد مي گيرد اما براي تبديل اين يادگيري به عملكرد به تقويت نياز دارد پس در نظريه يادگيري مشاهده اي چنان چه رفتار قابل مشاهده و به عبارت ديگر عملكرد يادگيرنده تقويت نشود ، وي آن رفتار را انجام نخواهد داد[11] . مرحله اول : توجه مرحله دوم : به یادسپاری مرحله سوم : بازآفرینی مرحله چهارم : انگیزش بویایی 3% چشایی 3% لامسه 6% شنوایی 13% بینایی 75% نمودار 1 سهم حواس در یادگیری انسان مراحل یادگیری مشاهده ای نكته قابل توجهي كه من در طي نه سال خدمتم به آن رسيده ام اين است كه بچه ها به محيط آزمايشگاه و انجام آزمايش بسيار علاقمند هستند و علاقمند تر خواهند شد اگر خودشان در انجام آزمايشها و حتي در اداره آزمايشگاه نقش داشته باشند و فقط تماشاگر نباشند . راهكارهايي را كه من براي بارور كردن خلاقيت دانش آموزان در محيط آزمايشگاه انجام دادم عبارتند از : 1- تعيين نماينده آزمايشگاه كه مسئول نظارت بر كليه امور مثل تهيه وسايل – نظارت بر تميز بودن و جمع آوري و . . . بر عهده او بود ( نماينده را هر چند وقت يك بار تغيير مي دادم ) 2- برگزاري مسابقات آزمايشگاهي ( در سطح كلاس و مدرسه ) 3- انجام آزمايشهایی كه به پيشنهاد بچه ها انجام مي شد ممكن بود اين آزمايشات در كتاب درسي نباشد ( مثل تعيين گروه خون و فشار خون و . . .) 4- انجام آزماشهاي خلاقيتي كه خود بچه ها آن را انجام مي دادند مثل ساخت وسايل ساده و خلاقانه و يا ارائه يك شيرين كاري علمي که به صورت داوطلبانه انجام می شد و من در آن نقشی نداشتم . 6-ايجاد خلاقيت و نو آوري در استفاده از رايانه به عنوان يك رسانه آموزشي : « اگر تكنولوژي آموزشي به طور صحيح به كار رود به معلمان و دانش آموزان كمك مي كند تا گروهي يادگيرنده خلاق و مسئول باشند » جان ريدل[12] امروزه رايانه و فناوري جديد ارتباطات در تعداد زيادي از مدرسه ها ، موضوع عادي و رايجي شده است ؛ اگر چه ظهور فناوري پيشرفته لزوماً به اين معنا نيست كه اين فناوري به طور وسيع مورد استفاده قرار گرفته است . يكي از ويژگيهاي فناوري هاي پيشرفته اين است كه مي توانند انگاره ها و الگوهاي گذشته را جاودانه كنند به گونه اي كه زمينه براي مراحل آينده تبديل شود . وظيفه ما در تعليم و تربيت متعهد كردن يادگيرندگان است نه سرگرم كردن آنها . ابزارهاي جديد به ما امكان انجام اين كار را مي دهند اما هنر توسعه نرم افزار هنوز نيازمند تفكر دقيق ، هم در باره ي فن آموزش و هم در زمينه ي برنامه ريزي آموزشي است[13] . با بهره گيري از فناوري اطلاعات IT فراگيران قادر خواهند بود اطلاعات بيشتري را در مدت زمان كوتاه تري كسب كنند همه ما معلمان كما بيش مي كوشيم تا راههاي گوناگون و مناسب براي ارائه مطالب درسي به فراگيران پيدا كنيم . در اين مورد روشهاي مبتني بر رايانه از جمله شيوه هاي مناسب هستند و فراگيران می توانند از فناوري تعاملي با روشهاي گوناگون استفاده كنند كه اين امر سبب خلاقيت و درگير شدن هر چه بيشتر آنها در فعاليتهاي آموزشي مي شود . در اين راه خودم به تهيه تعدادي نرم افزار آموزشي پرداختم در ساخت نرم افزار سعي كردم كه حتی الامکان نكات زير را رعايت كنم : 1- كاربرد آسان ؛ 2- مبتني بر يادگيري تعاملي ؛ 3- گويا و روان بودن ؛ 4- متناسب با سن دانش آموزان ؛ 5- در راستاي خلاقيت بودن ؛ 6- مناسب براي كارهاي گروهي ؛ 7- برخورداري از طراحي مناسب ؛ 8- مبتني برحل مسئله ؛ 9- استفاده از بازي و معما در آن ؛ برنامه هاي نرم افزار آموزشی پشتيبان فرآند ياد دهي – يادگيري و يكي از عوامل اصلي رشد و خلاقيت و تغيير رفتار فراگير در محيط يادگيري به حساب مي آيد . نكته ديگري كه در تهيه نرم افزار به آن توجه مي كردم اين بود كه از پيشنهادهاي سازنده بچه ها در تهيه نرم افزار ها استفاده مي كردم كه باعث ايجاد انگيزه و رغبت بيشتر آنها در استفاده از نرم افزار مي شد . 7- خلاقيت و نوآوري در نوع ارزشيابي و شيوه نمره گذاري : فعاليتهاي آموزشي كلاس درس مي توانند منبع مناسبي براي يافتن مسائل و مشكلات دانش آموزان و نيز چگونگي پيشرفت تحصيلي آنان باشند معلم با ارزيابي دقيق اين فعاليتها امكان ارائه باز خورد ضعف ها و قوت ها را براي خود و دانش آموزان فراهم آورد . سنجش روزانه كلاس يكي از مؤلفه هاي بسيار اساسي براي گردآوري اطلاعات مورد نياز در اين زمينه است . سنجش روزانه كلاس مي تواند شامل فعاليتهاي از قبيل پرسش هاي معلم ، تمرين كلاس ، مصاحبه ( گفتگو ) ، تكليف شب ، پرسش هاي دانش آموزان باشد مربيان اثر بخش نمي توانند خود را به آن دسته از هدف هاي آموزشي محدود كنند كه صرفاً از طريق روشهاي رايج مداد و كاغذي سنجيده مي شوند . سنجش روزانه خوب به مثابه آموزش خوب است زيرا دقيقاً با كيفيت آموزش و آنچه كه آموزش داده مي شود ؛ مرتبط است . مسلماً مهم ترين نقش آموزشگر ، آموزش محتواي كتاب درسي نيست بلكه آموزش به يادگيرندگان است حال اين آموزشگر چگونه آگاه شود كه يادگيرندگان واقعاً از مطالب آموزش داده شده چه چيزي را يادگرفته اند ؟ آموزشگران بايد براي تعيين سطح درك و فهم يادگيرندگان از فنون گوناگون استفاده كنند در هر حال ارزشيابي يكي از مؤلفه هاي مهم و حساس در فرايند برنامه ريزي درسي است زيرا هيچ فعاليت انساني خصوصاً آن دسته از اموري كه پيچيدگي و ظرافت هاي خاصي دارند نمي توانند از بررسي كيفي و بهبود مستقر فارغ باشند . بديهي است هر قدر فعاليتها و امور از حساسيت و تأثير بيشتر بر زندگي برخوردار باشند سعي مي كنيم ارزشيابي ها را دقيق تر و بر پايه اصول و معيارهاي منطقي و تعريف شده تري انجام دهيم . من نيز سعي كردم براي كاهش اضطراب امتحان و تمركز بچه ها روي كسب نمره شيوه هاي ارزشيابي خود را به طور كلي تغيير دهم . در این راه بيشتر از ارزشيابي هاي روزانه – گروهي – استفاده كردم . نمونه هايي از ارزشيابي هاي انجام گرفته را در زير عنوان مي كنم : 1- در مواردي كه نوع سئوالات به بحث و مشورت براي يافتن پاسخ نياز دارد اعلام مي كنم امتحان به صورت گروهي ( 3 نفره ) صورت خواهد گرفت . دانش آموزان را به صورت تصادفي يا بر اساس حروف الفبا وفهرست كلاس يا به صورت هاي ديگر كه گروهها نا هماهنگ باشند گروه بندي و سئوالات را به آنها مي دهم كه با هم به بحث و تبادل بپردازند و نمرات را به صورت تیمی محاسبه می کنم . 2- در پايان يك جلسه اعلام مي كنم براي آزمون هفته آينده شما سئوال طراحي كنيد و امتياز بگيريد و البته توضيح مي دهم كه چه فصلهايي از كتاب چند سئوال و . . . سپس از ميان سئوالات طرح شده 10 سئوال را جدا كرده و براي امتحان تكثير و توزيع مي كنم . ( باور کنید در بعضی موارد سئوالات طراحی شده بسیار عالی و به صورت استاندارد بود . ) 3- بيشتر سؤالاتم را در قالب داستان ، خاطره و تصوير بيان مي كنم كه علاوه بر زيبايي باعث افزايش خلاقيت دانش آموزان مي شود . 4- بچه ها را به حياط آموزشگاه برده و يك فعاليت به آنها مي دهم در حين انجام فعاليت با تهيه چك ليستي از فعاليتهاي آنها ارزشيابي به عمل مي آورم . 5- در ارزشیابی های پایانی به جای پافشاری بی مورد روی نکات ریز کتاب روی نکات کلی و کلیدی کتاب درسی که یادگیری آنها در حیطه دانشی قرار دارد تأکید می کنم . 6- یک صندوق ذخیره نمره در دفاتر شاخص برای بچه ها اختصاص می دهم که فعالیت های خلاقانه در سرکلاس در آزمایشگاه داشته اند و در پایان ترم به نمرات مستمر آنها نمره ای اضافه می کنم . با این روش بچه های کلاس من هیچ وقت از شنیدن نام امتحان مضطرب نمی شوند و با آرامش کامل به سئوالات پاسخ می دهند ، بدون آنکه فقط به فکر کسب نمره باشند . 8- خلاقيت و نوآوري در نحوه ارائه تكاليف به دانش آموزان نكته ي ديگري كه بسيار حائز اهميت است چگونگي ارائه تكاليف به دانش آموزان است الزام دانش آموزان به رعايت موارد مورد نظر در انجام تكاليف ، ناظر به استفاده سودمند از تمرين شب و نهايتاً حركت دانش آموز در مسير فرايند آموزش است . لذا اگر اين الزام در هر موردي نتيجه معكوس به بار آورد ضمن بي انگيزگي دانش آموز او را به فرار از اين مقوله وا مي دارد . برخي از همكاران بيش از آنكه محتواي تكاليف انجام شده را مورد ارزيابي قرار دهند نسبت به ظاهر تكليف و زيبايي آن وسواس بيش از حد دارند بايد توجه داشت كه از سالهاي پاياني دبستان و در مدرسه راهنمايي بايد جهت دهي دانش آموزان به گونه اي باشد كه تكليف در عين سادگي خوانا و قابل مراجعه سريع باشد . امروزه موضوعي كه در طراحي برنامه هاي بعد از مدرسه بايد مورد توجه ويژه قرار گيرد ويژگيها و نيازهاي دانش آموزان در هر گروه سني مي باشد طي چنين برنامه اي كودكان و نوجوانان ضمن كسب مهارت در زمينه هاي مختلف مسئوليت پذير شده و حتي برخي از آنان مي توانند دانش آموزان كوچك تر از خود را آموزش دهند . به طور كلي يك تكليف خوب و خلاقانه داراي شرايط زير است : 1- رشد حس استقلال و خود ارزشمندي ؛ 2- ايجاد زمينه هاي مناسب براي بر انگيختن حس كنجكاري ؛ 3- ايجاد زمينه مناسب براي فعاليت هاي جسماني ؛ 4- جبران ضعف دانش آموزان در دروس مختلف ؛ 5- ارتقا و رشد مهارت هاي اجتماعي ؛ مورد آخر بسيار حائز اهميت است چرا كه بيشتر كشورهاي جهان در چند دهه گذشته نگراني هاي فزاينده اي دارند در خصوص اينكه نظام آموزش و پرورش ، آمادگي كافي براي پرورش مهارت ها و دانش لازم براي كار و زندگي توأم با موفقيت را در جامعه ي پيچيده امروز به دانش آموزان تعليم نمي دهند . در ارائه تكاليف آن قدر روشهاي خلاقانه وجود دارد كه شايد نتوان در اين پژوهش کوتاه تمامي روشها را يكي يكي عنوان كنم فقط ذكر يك نكته را لازم مي دانم و آن اين است كه تكاليف مورد نظرتان را به گونه اي به بچه ها ارائه دهيد كه در حين اينكه انجام آن براي ايشان نشاط آور است شما را نيز به هدفهاي مورد نظرتان سوق مي دهد . نمونه اي از اين تكاليف عبارتند از : 1- پروژه علمي – كه عبارت است از يك آزمايش ، يك نمايش ، يك تحقيق ، جمع آوري نمونه ها ، نمايش دستگاههاي علمي و . . . پروژه ، كوشش علمي يك دانش آموز را در حيطه مورد علاقه ي خودش نشان مي دهد و او روشي ارائه مي دهد تا بتواند حاصل آن تحقيقات را نشان دهد ( فرديك و آسيموف 1996 ) به كار گيري پروژه به تقويت اين هدف ها مي انجامد : · مشاركت بيشتر دانش آموزان ؛ · خلاقيت بيشتر ، اصالت بيشتر و كيفيت بالاتر در تكاليف ؛ · نگرش مثبت تر نسبت به معلم ؛ · كار برد بيشتر مهارت هاي پژوهش و حل مسئله ؛ 2- جمع آوري نمونه هاي گياهي و جانوري در درس علوم تجربي مي توانند با برگها و گلها طرح هاي مختلف بسازند ؛ 3- ارائه تحقيق ، تهيه روزنامه ديواري ، ساخت وسيله كمك آموزشي ؛ 9- خلاقيت و نوآوري در چگونگي استراحت در كلاس درس و زنگ تفريح و چگونگي گردش هاي علمي : بر اساس تحقيقات روان شناسان يادگيري ، دانش آموزان در كلاس نبايد صرفاً شنونده درس باشند ، بلكه بايد در فعاليتهاي ديگري از قبيل خواندن ، نگارش ، مباحثه و يا حل مسئله شركت كنند . از همه مهمتر اينكه دانش آموزان بايد در فعاليتهاي فكري سطوح بالاتر مانند : تجزيه و تحليل ، آزمايش ، ارزشيابي و حل مسئله درسي و مشكلات آموزشي شركت كنند در چنين شرايطي است كه دانش آموز عملاً به يادگيري فعال مي پردازد و معنا و مفهوم درس را به درستي درك مي كند . استفاده از اين تكنيك ها در كلاس درس ، تأثير بسيار زيادي بر روند يادگيري دانش آموز دارد زيرا دانش آموز ترجيح مي دهد ، به جاي اينكه معلم تدريس كند و آنها فقط شنونده باشند ، خود نيز در برخي از فعاليتهاي آموزشي شركت كند نكته اي كه در پايان تدريس توسط بسياري از معلمان ناديده گرفته مي شود اين است كه دانش آموز نياز به استراحت كوتاهي دارد . اين استراحت به اين معنا نيست كه فضاي كلاس از حالت نظم خارج شده و دانش آموزان هر كاري كه مي خواهند انجام دهند . با استفاده از راهكارهاي زير مي توانید به ايجاد نشاط در كلاس درس و افزايش جو عاطفي مثبت با دانش آموزان كمك كنید : 1- در پايان هر مبحث درس يك استراحت كوتاه چند دقيقه اي به دانش آموزان بدهيد و در صورت امكان يك خاطره – داستان آموزنده – لطيفه و . . . براي بچه ها تعريف كنيد . 2- در بعضي از مباحث درسي كارهاي خلاقانه انجام دهيد : · در تدريس باكتري ها در مدرسه نان بپزيد و يا درمنزل بچه ها ماست و پنير درست كنند و در سر کلاس همراه نان ، آن را با بچه ها میل کنید . · در تدريس مبحث زمين شناسي به گردش علمي برويد . 3- در زنگ هاي تفريح به حياط مدرسه برويد و در مورد لزوم تغذيه سالم با آنها صحبت كنيد . حتی می توانید به آنها برنامه تغذیه بدهید و از میوه ها و سبزی جات تازه در آن برنامه استفاده کنید . 4- در بازديد از مراكز حتي المقدور بچه ها را به مراكزي ببرید كه تا به حال امكان بازديد از آنجا برايشان وجود نداشته است . 5- در قسمت هاي مختلف آموزشگاه ايستگاههاي مطالعه ، خنده ، بيشتر بدانيد و . . . قرار دهيد كه براي بچه ها آموزنده و سرگرم كننده باشد . 6- من روزهای دوشنبه هر هفته با بچه ها به حیاط رفته و مثل آنها میوه های تازه می خورم . خلاقيت و نوآوري در نوع تشويق و تنبيه دانش آموزان : يكي از اصول مهم در كار معلم به ويژه در تربيت دانش آموزان ، تناسب ويژگي او با كار اوست . معلم دراين كار واسطه اي بين خدا و دانش آموز است كه مي خواهد يكي از ويژگيهاي خدا را به آنها منتقل كند بر همين اساس ، معلم خود بايد خدا را با همين رويكرد بشناسد تا بتواند آن را به ديگران منتقل سازد معلمي كه الگوي رابطه اش با خداوند محبتي نباشد ، نمي تواند به خوبي دانش آموز با محبتي تربيت كند . همچنين معلم بايد احسان شناس خوبي باشد لازم است گونه هاي متفاوت احسان خدا را بشناسد و درجاي مناسب آنها را براي دانش آموزان بيان كند . بعد ديگر اين موضوع ، رابطه معلم با دانش آموز است معلمي كه مي خواهد احسان خداوند را براي دانش آموزان بيان كند بايد خود نيز اهل احسان به دانش آموز باشد معلم در اين رابطه مجراي انتقال احسان خداوند به دانش آموز است كسي كه اهل بدي است ، رابطه اي خشك و خشن با دانش آموز دارد ، در انتقال لطف و احسان خداوند موفقيت چنداني نخواهد داشت[14] . تشويق و تنبيه در جاي خود مفيد و به جا مي باشد . اما بهتر است براي كم كردن ترس و اضطراب دانش آموزان و افزايش قدرت يادگيري و خلاقيت در ايشان از تنبيه هايي استفاده كنيم كه به شخصيت دانش آموزان در اين سن خدشه اي وارد نشود . من در شروع سال تحصيلي در كلاس درس خود قوانيني را وضع كردم و آن قوانين را روي تابلوي مخصوصي نوشتم و در معرض ديد دانش آموزان قرار دادم اين قوانين شامل قوانين كار گروهي ( اعم از مسئوليت پذيري ، وقت شناسي در انجام تكاليف و رعايت نظم و دقت و . . . ) و قوانين انضباطي كلاس درس ( اعم از رعايت نظم و انضباط دركلاس ، سكوت و . . . ) و قوانين آموزشي ( اعم از مطالعه درس ، دقت و تمركز در كلاس درس ، انجام تكاليف و جمع آوري اطلاعات و . . .) بود از بچه ها خواستم تا اين قوانين را در كلاس درس رعايت كنند و در صورت عدم انجام آنها جريمه خواهند شد اين جريمه علاوه بر كسب نمره منفي شامل جريمه نقدي نيز مي شود كه اگر اشتباه از جانب گروه باشد كل بچه ها مؤظف به پرداخت آن هستند . قلكي تهيه كردم و جريمه هاي بچه ها را در آن جمع آوري كردم در پايان هر ماه نيز با جريمه هاي جمع آوري شده براي گروههايي كه عملكرد بهتري داشتند و به تعداد تعيين شده كارت تشويق دريافت كرده بودند ، جوايزي تهيه می شد . استفاده از اين راهكار نتايج خوبي هم در بر داشت كه عبارتند از : 1- افزايش حس مسئوليت پذيري در فعاليتهاي گروهي ؛ 2- تلاش بيشتر براي كسب امتياز بيشتر و دريافت جايزه ؛ 3- كم شدن اضطراب ناشي از تنبيه شدن توسط معلم ؛ 4- مقيد شدن به رعايت قوانين در كلاس درس ؛ 5- افزايش شادي و نشاط در كلا س ؛ 6- تمركز دانش آموزان در روي مطالب درسي و در نهايت ايجاد خلاقيت در ايشان ؛ ارائه خلاقيت و نوآوري دانش آموزان در انتخاب يك موضوع ويژه و ارائه طرح در مورد اصلاح الگوي مصرف : خلاقيت از ديدگاه سازماني يعني ارائه فكر و طرح نوين براي بهبود و ارتقا كيفيت يا كميت فعاليت هاي سازمان ؛ مثلاً افزايش بهره وري ، افزايش توليدات يا خدمات ، كاهش هزينه ها ، توليدات يا خدمات از روش بهتر ، توليدات يا خدمات جديد و غيره و ابتكار عبارت است از ايده نو و تازه اي كه قبلاً وجود نداشته است . از نامگذاري سال 1388 به نام سال اصلاح الگوي مصرف استفاده كردم تا به عنوان يك دبير علوم نقش كوچكي در اين راه داشته باشم فقط مشكلي كه در شروع سال با آن مواجه بودم عدم درك دانش آموزان از اصلاح الگوي مصرف بود چرا كه آنان درست مصرف كردن را فقط در خاموش كردن لامپ هاي اضافي مي دانستند و نه چيز ديگر بعد از حل كردن اين مشكل از دانش آموزان خواستم تا طرح هاي خلاقانه خود را در اين زمينه به من ارائه دهند طرح هايي را كه در مدرسه به مرحله اجرا درآورديم به طور خلاصه در موارد زير بيان مي كنم : 1- راهكارهاي ارائه شده در كلاس درس : · انتخاب یکی از دانش آموزان به عنوان مأمور انرژی در کلاس و دادن مسئولیت اجرایی به ، او در تنظیم دمای کلاس ، تنظیم روشنایی کلاس و ... · نصب دماسنج در كلاسهاي درس براي تنظيم دما بين (20تا 25 ) درجه سانتي گراد . · انتخاب يكي ديگر از دانش آموزان به عنوان مأمور مصرف وسايلي مثل ماژيك ، كاغذ و . . . · درست كردن وسايلي كه به كم كردن انرژي در كلاس درس و خارج از آن كمك مي كند و برگزاري نمايشگاه از اين وسايل ( اين وسايل آن قدر ساده و تأثير گذار بود كه مورد توجه همه قرار گرفت . · رعايت مديريت زمان مثل ورود و خروج به موقع به كلاس درس و تنظيم ساعت هاي تدريس بحث هاي گروهي ، امتحان و . . . · نزديك كردن ميز و صندلي ها به هم در فصلهاي سرد سال كه بچه ها به اين صورت احساس گرماي بيشتري مي كنند البته به شرطي كه بیماری واگیر نداشته باشند . 2- راهكارهاي ارائه شده در آزمايشگاه : · استفاده از آبفشان در انجام آزمايشها و نگهداري آبهاي اضافي و قابل استفاده برای آزمایشهای بعدی · دور نریختن مواد مصرفي در آزمايشگاه كه دچار تغيير شيميايي نشده اند و دورباره قابل استفاده اند راهكارهاي ارائه شده در خارج از كلاس درس : · ارائه تحقيق در مورد كشورهايي كه در اصلاح الگوي مصرف پشرفتهاي قابل توجه داشتند و راهكارهاي آنها ؛ · تحقيق در منزل خود در مورد اينكه از چه راههايي انرژي هدر مي رود و چگونگي كم كردن آنها ؛ · ساخت وسايل كمك آموزشي ساده با استفاده از وسايل دورريختني ؛ · برگزاري مسابقات نقاشي ، كاريكاتور . . . در مورد اصلاح الگوي مصرف ؛ · نصب موكت روي ديوارها براي چسباندن تحقيقات ، روزنامه ها به جاي نصب آن ها روي ديوار براي كم كردن هزينه رنگ آميزي ؛ . . [10] تکنولوژی آموزشی 3 ، دوره بیست و سوم ، آذر ماه 1386 ، شماره 3 ، ص 24 و 25 . . [14] رشد آموزش راهنمایی ، دوره پانزدهم ، فروردین 89 ، شماره 81 ، ص 14
+ نوشته شده در چهارشنبه ششم دی ۱۳۹۱ ساعت 19:31 توسط نداخداداده
|
وقتی که هیچ چیز نداری